Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Dava Şartları ve İlk İtirazlar Konu Anlatımı

Dava şartları ile ilk itirazlar, medeni yargılamada mahkemenin uyuşmazlığın maddi içeriğine geçmeden önce kurduğu usul filtresini anlatır.

Dava açılmış olabilir, taraflar iddia ve savunmalarını ileri sürmüş olabilir; buna rağmen mahkeme, önünde gerçekten görülebilir bir dava bulunup bulunmadığını ayrıca sınar.

Bu sınama, tarafların talebinden bağımsızdır, çünkü dava şartları yalnız taraf menfaatini değil, yargılamanın düzenli ve hukuken geçerli biçimde yürütülmesini de ilgilendirir.

Bu nedenle dava şartı denildiğinde, davanın kazanılıp kazanılmayacağına ilişkin maddi haklılık değil, mahkemenin o uyuşmazlığı hükme bağlayabilecek usul zemininin kurulup kurulmadığı anlaşılır.

Dava şartlarının ilk grubu, mahkemenin yargılama alanına ilişkindir.

Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması ve yargı yolunun caiz olması, uyuşmazlığın bu yargı düzeninde görülmeye elverişli olup olmadığını belirler.

Ardından görev gelir; mahkemenin türü bakımından doğru yerde bulunulup bulunulmadığı, davanın başında olduğu kadar ilerleyen aşamalarda da önem taşır.

Yetki bakımından ise kanun daha seçici davranır: yalnız kesin yetki hallerinde mahkemenin yetkili bulunması dava şartı olarak sayılmıştır.

Böylece kesin olmayan yetki kuralları dava şartı düzeyine çıkarılmaz; bunlar ancak zamanında ileri sürülmesi gereken ilk itiraz alanında anlam kazanır.

Taraflara ilişkin dava şartları, yargılamanın kimler arasında yürütülebileceğini gösterir.

Tarafların taraf ehliyeti ve dava ehliyeti bulunmalı, kanuni temsil gerekiyorsa temsilci gerekli niteliğe sahip olmalıdır.

Dava takip yetkisi de ayrı bir koşul olarak düzenlenir; bir kişinin belirli talep sonucu hakkında hüküm alabilme yetkisi yoksa, sırf taraf olarak görünmesi yeterli olmaz.

Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda vekilin davaya vekalet ehliyeti ve usulüne uygun düzenlenmiş vekaletnamesi aranır.

Bu yapı, yargılamada şeklin kendi başına amaç olmadığını, hükmün doğru kişiler bakımından sonuç doğurabilmesi için ehliyet ve temsil düzeninin sağlam kurulması gerektiğini gösterir.

Dava şartlarının mali ve hukuki yarara ilişkin yönü de vardır.

Davacının yatırması gereken gider avansını yatırmış olması, teminat gösterilmesine karar verilmişse bunun gereğinin yerine getirilmesi gerekir.

Bunlar yargılamanın fiilen yürüyebilmesini sağlayan koşullardır.

Hukuki yarar ise davacının dava açmakta korunmaya değer güncel menfaatinin bulunmasını ifade eder.

Aynı davanın daha önce açılmış ve halen görülmekte olmaması, ayrıca aynı davanın daha önce kesin hükme bağlanmamış olması da dava şartıdır.

Derdestlik aynı uyuşmazlığın aynı anda iki ayrı yargılamada ilerlemesini, kesin hüküm ise daha önce bağlayıcı biçimde çözülmüş bir uyuşmazlığın yeniden dava edilmesini engeller.

Bu koşullar birlikte düşünüldüğünde dava şartları, yargılamanın yalnız başlangıç kapısı değildir; davanın bütün yaşamı boyunca etkisini sürdüren bir denetim alanıdır.

Bir dava başlangıçta görünüşte eksiksiz ilerleyebilir, fakat daha sonra mahkemenin görevli olmadığı, aynı davanın başka yerde sürdüğü veya tarafın dava takip yetkisini taşımadığı anlaşılabilir.

Kanun bu nedenle dava şartlarını tarafların usul stratejisine bırakmaz.

Yargılama ekonomisi bakımından da bu yaklaşım önemlidir, çünkü esasa girilerek verilen kararın sonradan usul zemini yokluğu sebebiyle tartışmalı hale gelmesi yerine, eksikliğin mümkün olduğunca erken ve açık biçimde saptanması amaçlanır.

Dava şartlarının incelenmesinde mahkemenin rolü güçlüdür.

Mahkeme bu şartların mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır.

Tarafların sessiz kalması, dava şartı eksikliğini ortadan kaldırmaz; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir.

Eksiklik saptandığında sonuç her zaman hemen kesin bir ret değildir.

Eksiklik giderilemez nitelikteyse davanın usulden reddi gerekir; fakat giderilmesi mümkün bir dava şartı noksanlığı varsa mahkeme bunun tamamlanması için kesin süre verir.

Bu süre içinde eksiklik giderilmezse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.

Buna karşılık eksiklik başta fark edilmemiş, taraflarca da ileri sürülmemiş, fakat hüküm anında giderilmişse başlangıçtaki noksanlık yüzünden usulden ret kararı verilemez.

İlk itirazlar dava şartlarından farklıdır, çünkü mahkeme bunları sınırsız biçimde ve kendiliğinden her zaman ele almaz.

Kanunda ilk itirazlar sınırlı biçimde sayılmıştır.

Kesin yetki kuralının bulunmadığı hallerde yetki itirazı ilk itirazdır.

Ayrıca uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı da bu gruptadır.

Bu iki itiraz, davalının yargılamanın hangi merci veya usulde yürütüleceğine ilişkin başlangıç savunmalarıdır.

Kanun bunların cevap dilekçesinde ileri sürülmesini zorunlu tutar; aksi halde dinlenmezler.

Böylece davalı, yargılamanın başında usule ilişkin bu itirazlarını açıkça ortaya koymak zorundadır.

Dava şartları ile ilk itirazlar arasındaki en belirgin bağ, inceleme sırasıdır.

İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir.

Bunun nedeni açıktır: Mahkeme önce önünde usulen görülebilir bir dava bulunup bulunmadığını anlamalıdır.