Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Yetki Konu Anlatımı

Yetki, görevli mahkeme türünün hangi yerdeki mahkeme olarak somutlaşacağını belirleyen usul kuralıdır.

Görev asliye hukuk veya sulh hukuk gibi mahkeme türünü gösterirken, yetki aynı tür mahkemeler arasındaki coğrafi bağlantıyı kurar.

HMK'nın genel yetki kuralı davalı merkezlidir.

Dava, gerçek veya tüzel kişi davalının davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesinde açılır.

Yerleşim yeri Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre belirlenir.

Bu genel kural, başka kanunlarda yer alan özel yetki hükümleri saklı kalmak üzere uygulanır; dolayısıyla yetki incelemesi önce genel kuralı, sonra uyuşmazlıkla bağlantılı özel hükümleri birlikte okumayı gerektirir.

Birden fazla davalı varsa kural olarak dava bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.

Ancak dava sebebine göre kanunda davalıların tamamı için ortak yetkili bir mahkeme gösterilmişse, dava o yerde görülmelidir.

HMK ayrıca kötüye kullanımı da gözetir.

Bir davalının yalnız kendi yerleşim yeri dışındaki mahkemeye çekilmesi amacıyla davaya dahil edildiği deliller veya belirtilerle anlaşılırsa, ilgili davalının itirazı üzerine onun hakkındaki dava ayrılır ve yetkisizlik kararı verilir.

Bu düzenleme, çok davalılık imkanının yapay bir mahkeme seçimi aracına dönüşmesini engeller.

Özel yetki kuralları uyuşmazlığın hayat içindeki bağlantı noktalarını izler.

Sözleşmeden doğan davalar sözleşmenin ifa edileceği yerde de açılabilir.

Haksız fiilden doğan davalarda fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği veya gelme ihtimalinin bulunduğu yer ve zarar görenin yerleşim yeri yetki bağlantısı kurar.

Bir yerde geçici olarak oturan memur, işçi, öğrenci veya asker gibi kişilere karşı açılacak alacak ve taşınır mal davalarında, orada bulunmalarının uzun sürebileceği durumda bulundukları yer mahkemesi de yetkili olabilir.

Şube işlemlerinden doğan davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesi, kesin yetki yoksa karşı davada asıl davaya bakan mahkeme de yetkili kabul edilir.

Kesin yetki kuralları ise taraflara seçim alanı bırakmaz.

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişiklik yaratabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliği ya da alıkoyma hakkına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

İrtifak haklarında üzerinde irtifak kurulan taşınmazın bulunduğu yer esas alınır; dava birden fazla taşınmaza ilişkinse taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri hakkında da dava açılabilir.

Miras hukukunda terekenin paylaşılması, paylaşma sözleşmesinin geçersizliği, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak ve mirasçılar arasında tereke yönetiminden doğan davalar bakımından miras bırakanın son yerleşim yeri kesin yetkilidir.

Özel hukuk tüzel kişilerinin ortaklık veya üyelik ilişkisiyle sınırlı bazı iç uyuşmazlıklarında merkez mahkemesi de kesin yetki taşır.

Kesin yetki ile kesin olmayan yetkinin usuli sonucu farklıdır.

Kesin yetki bulunan davalarda yer bağlantısı tarafların susmasına bırakılmaz; mahkeme dosya sonuçlanıncaya kadar bu şartı kendisi denetler ve tarafların bunu her aşamada gündeme getirmesi mümkündür.

Kesin olmayan yetkide ise yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.

İtiraz eden taraf, yetkili mahkemeyi ve birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmelidir.

Bu bildirim yapılmazsa yetki itirazı dikkate alınmaz.

Davalı süresinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmazsa, davanın açıldığı mahkeme yetkili hâle gelir.

Bu nedenle kesin olmayan yetki, zamanında işletilmezse kaybedilen bir savunma imkânıdır.

Yetki sözleşmesi, HMK'nın taraflara sınırlı biçimde tanıdığı başka bir yoldur.

Tacirler veya kamu tüzel kişileri, aralarında doğmuş ya da doğabilecek bir uyuşmazlık için bir veya birden fazla mahkemeyi yetkili kılabilir.

Sözleşmenin geçerli olması için yazılı yapılması, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili mahkeme ya da mahkemelerin gösterilmesi gerekir.

Tarafların serbestçe tasarruf edemeyeceği konularda ve kesin yetki hallerinde yetki sözleşmesi yapılamaz.

Aksi kararlaştırılmadıkça dava yalnız sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır.

Yetki kurallarının uygulanmasında genel ve özel bağlantıların birlikte düşünülmesi gerekir.

Davalının yerleşim yeri temel başlangıç noktasıdır; fakat sözleşmeden doğan davalarda ifa yeri, haksız fiilden doğan davalarda fiilin işlendiği veya zararın meydana geldiği yer, şube işlemlerinde şubenin bulunduğu yer gibi bağlantılar davacıya farklı bir dava yeri gösterebilir.

Bu bağlantılar görevli mahkeme türünü değiştirmez; yalnız o mahkeme türü içinde yer bakımından seçenek veya zorunluluk yaratır.

Kesin yetki bulunan hâllerde seçenekten söz edilemez.

Kesin olmayan yetkide ise davalı usulüne uygun itiraz etmezse, başlangıçta tartışılabilecek yer bağlantısı davanın açıldığı mahkeme lehine sabitlenir.

Yetki itirazının içeriği de şekli bir ayrıntı değildir.

Davalı yalnız mahkemenin yetkisiz olduğunu söylemekle yetinemez; yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmelidir.

Bu yükümlülük, itirazın yargılamayı belirsiz bırakmasını önler ve dosyanın nereye yöneltileceğini somutlaştırır.