Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Basit Yargılama Usulü Konu Anlatımı

Basit Yargılama Usulünün Amacı ve Yeri

Basit yargılama usulü, HMK'nın 316 ila 322. maddeleri arasında düzenlenen özel bir yargılama yoludur.

Adındaki basitlik, uyuşmazlığın hukuken önemsiz olduğu anlamına gelmez; usulün daha sınırlı dilekçe aşaması, daha yoğun delil sunma yükü ve daha kısa yargılama akışıyla yürütüldüğünü gösterir.

Bu nedenle konu, yazılı yargılama usulüyle karşılaştırmalı öğrenildiğinde daha kolay kavranır.

Basit yargılama usulünde temel hedef, kanunun bu usule bağladığı dava ve işlerde uyuşmazlığın daha hızlı ve daha derli toplu biçimde görülmesidir.

HMK, bu usul hakkında özel hüküm bulunmayan hâllerde yazılı yargılama usulüne ilişkin hükümlerin uygulanacağını belirtir.

Bu cümle sınav açısından önemlidir: Basit yargılama usulü tamamen bağımsız bir dünya değildir; kendi hükümleri önceliklidir, boşluk varsa yazılı yargılama usulüne dönülür.

Hangi Dava ve İşlerde Uygulanır?

HMK m.316, basit yargılama usulünün uygulanacağı dava ve işleri sayar.

Kanunlarda açıkça belirtilenler dışında, sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler bu usule tabidir.

Doğrudan dosya üzerinden karar vermek konusunda kanunun mahkemeye takdir hakkı tanıdığı dava ve işler de aynı kapsamda yer alır.

Geçici hukuki koruma talepleri bakımından da basit yargılama usulü önemlidir.

İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz, delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri; deniz raporlarının alınması, dispeççi atanması talepleri ve bunlara karşı yapılacak itirazlar bu usule göre görülür.

Her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler de listede yer alır.

Bunlara ek olarak hizmet ilişkisinden doğan davalar, konkordato ve sermaye şirketleri veya kooperatiflerin uzlaşma suretiyle yeniden yapılandırılmasına ilişkin davalar, tahkim hükümlerine göre mahkemenin görev alanına giren dava ve işler basit yargılama usulüne tabidir.

Ayrıca diğer kanunlarda yazılı yargılama usulü dışındaki usullerin uygulanacağı belirtilen dava ve işler de bu kapsamda değerlendirilir.

Bu sayımda dikkat edilmesi gereken tuzak, basit yargılama usulünün yalnızca küçük veya önemsiz uyuşmazlıklara özgü sanılmasıdır.

Kanun, usulü dava konusunun ekonomik büyüklüğüne göre değil, dava veya işin türüne ve kanuni tercihe göre belirler.

Dilekçeler: Daha Kısa Bir Teati Sistemi

Basit yargılama usulünde dava açılması ve davaya cevap verilmesi dilekçeyle olur.

Davalı için cevap süresi, dava dilekçesinin kendisine tebliğinden itibaren iki haftadır.

Ancak durum ve koşullara göre cevap dilekçesinin bu süre içinde hazırlanması çok zor veya imkânsızsa, davalı yine bu süre içinde mahkemeye başvurabilir.

Mahkeme, cevap süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlamak, bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek cevap süresi verebilir.

Ek cevap süresi talebi hakkında verilen karar taraflara derhâl bildirilir.

Yazılı yargılama usulünden ayrılan en açık nokta, basit yargılamada cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçelerinin bulunmamasıdır.

HMK bunu açıkça düzenler.

Dolayısıyla taraflar, iddia ve savunmalarını başlangıç dilekçelerinde daha dikkatli ve yoğun biçimde kurmak zorundadır.

Yazılı yargılamadaki dört dilekçeli yapı burada iki dilekçeli yapıya iner: dava dilekçesi ve cevap dilekçesi.

Dava ve cevap dilekçeleri, yönetmelikte belirlenecek formun doldurulması suretiyle de verilebilir.

Bu hüküm, basit yargılama usulünün şeklen daha pratik işlemesine hizmet eder; fakat tarafların delil ve vakıa gösterme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Delillerin Dilekçelerle Birlikte Gösterilmesi

HMK m.318, basit yargılama usulünün en öğretici hükümlerinden biridir.

Taraflar, dilekçeleriyle birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu belirterek bildirmek zorundadır.

Elde bulunan deliller dilekçeye eklenir.

Başka yerlerden getirilecek belge ve dosyalar için de bunların bulunmasını sağlayan bilgilere dilekçede yer verilir.

Bu kuralın sonucu şudur: Basit yargılama usulünde delil hazırlığı, davanın başında yoğunlaşır.

Taraf, yalnızca delil adlarını saymakla yetinmemeli; hangi delilin hangi vakıayı ispat için gösterildiğini açıkça belirtmelidir.

Bu yaklaşım, ön inceleme ve tahkikatın daha hızlı yürütülmesini sağlar.

Sınavlarda bu hüküm, çoğu zaman yazılı yargılama usulündeki delil sunma sistemiyle karşılaştırılır.

Basit usulde delillerin dilekçelerle birlikte tam ve somut biçimde ortaya konulması özellikle vurgulanır.

İddia ve Savunmanın Genişletilmesi veya Değiştirilmesi

Basit yargılama usulünde iddianın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı dava açılmasıyla başlar.

Savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağı ise cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle başlar.

Bu zamanlama, yazılı yargılama usulünden farklıdır.

Yazılı usulde taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilirken, basit usulde ikinci dilekçeler olmadığı için yasak daha erken doğar.

Bu farkı öğrenmek için şu karşılaştırma kullanılabilir: Yazılı usulde tartışma alanı dilekçeler teatisi tamamlanınca kapanır; basit usulde davacı için dava açılması, davalı için cevap dilekçesinin verilmesi kritik eşiktir.

Bu nedenle başlangıç dilekçelerinin eksiksiz hazırlanması basit usulde daha da önemlidir.

Ön İnceleme ve Tahkikatın Birlikte Yoğunlaşması

Basit yargılama usulünde mahkeme, mümkün olan hâllerde tarafları duruşmaya davet etmeden dosya üzerinden karar verir.

Bu, basit usulün hızlandırıcı niteliğini açıkça gösterir.

Ancak dosya üzerinden karar verilemeyen hâllerde duruşma yapılır.

İlk oturumda mahkeme, dava şartları ile ilk itirazları; ayrıca hak düşürücü süre ve zamanaşımı meselelerini taraflara açıklatır.

Bunun ardından, ileri sürülen iddia ve savunmalar temelinde tarafların uyuştuğu noktaları ve çekişmeli kalan konuları ayrı ayrı belirler.

Uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra hâkim tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder.

Tarafların sulh olup olmadıkları, sulh olmadılarsa anlaşamadıkları hususlar tutanağa yazılır; tutanak hazır bulunan taraflarca imzalanır.

Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Basit usulde tahkikat da sınırlı bir duruşma disiplini içinde ilerler.

Mahkeme, tarafların dinlenmesi, delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemlerini, ilk duruşma hariç iki duruşmada tamamlar.

Duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olamaz.

Ancak işin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek bir aydan sonrası için de duruşma günü belirleyebilir ve ikiden fazla duruşma yapabilir.

Bu düzenleme sınav bakımından iki sonucu gösterir: Kural, sınırlı sayıda ve kısa aralıklı duruşmadır; istisna ise işin niteliğinden kaynaklanan zorunluluk ve gerekçeli karardır.

Dosyanın İşlemden Kaldırılması

Basit yargılama usulünde işlemden kaldırılmış dosyanın yenilenmesinden sonra tekrar takipsiz bırakılması özel sonuca bağlanmıştır.

Böyle bir durumda dava açılmamış sayılır.

Bu hüküm, basit usulde takip disiplininin daha sıkı olduğunu gösterir.

Tarafların davayı sürüncemede bırakması, yazılı usuldeki genel kurallardan daha hızlı biçimde dava açılmamış sayılma sonucuna ulaşabilir.

Hüküm Aşaması

Tahkikat tamamlandıktan sonra mahkeme tarafların son beyanlarını alır ve yargılamanın sona erdiğini bildirerek kararını tefhim eder.

Taraflara beyanda bulunabilmeleri için ayrıca süre verilmez.

Bu nokta, basit yargılama usulünün yazılı yargılamaya göre daha yoğunlaştırılmış yapısını pekiştirir.

Kararın tefhimi, mahkemece hükme ilişkin tüm hususların gerekçesiyle birlikte açıklanmasıyla gerçekleşir.

Ancak zorunlu hâllerde hâkim, sebebini tutanağa geçirmek suretiyle sadece hüküm özetini tutanağa yazdırarak kararı tefhim edebilir.

Bu durumda gerekçeli kararın en geç bir ay içinde yazılarak tebliğe çıkarılması gerekir.

Yazılı Yargılama Usulüyle Karşılaştırma

Basit yargılama usulünün en önemli karşılaştırma noktaları şunlardır: Yazılı usulde dava, cevap, cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi vardır; basit usulde yalnız dava ve cevap dilekçesi bulunur.