Hakim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Eda Davası Konu Anlatımı

Kavram ve Kanundaki Yeri

Eda davası, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun dava çeşitleri bölümünde düzenlenen temel dava türlerinden biridir.

Kaynak hüküm, eda davasını mahkemeden davalının bir şeyi vermeye, yapmaya ya da yapmamaya mahkum edilmesinin talep edildiği dava olarak kurar.

Bu kısa tanım, davanın bütün mantığını gösterir: Davacı, mahkemeden karşı taraf hakkında icraya elverişli bir mahkumiyet sonucu ister.

Burada “eda” kelimesi, bir edimin yerine getirilmesini anlatır.

Edim, davalının davranış alanına ilişkin olabilir.

Bir şeyi teslim etmek, bir işi yapmak veya belirli bir davranıştan kaçınmak aynı dava türü içinde düşünülür.

Dolayısıyla eda davası, davacının hakkını somut bir davranışa bağlayan dava biçimidir.

Talebin Üç Görünümü

Kaynak metin eda davasındaki talebi üç başlıkta toplar.

İlk görünüm, davalının bir şeyi vermeye mahkum edilmesidir.

Bu, davacıya yönelen bir teslim veya verme borcunun mahkeme hükmüyle sonuçlandırılmasını ifade eder.

İkinci görünüm, davalının bir şeyi yapmaya mahkum edilmesidir.

Burada beklenen sonuç pasif bir teslimden çok aktif bir davranıştır.

Üçüncü görünüm ise davalının bir şeyi yapmamaya mahkum edilmesidir.

Bu durumda davacı, karşı tarafın belirli bir eylemden kaçınmasını hüküm altına aldırmak ister.

Bu üçlü ayrım sınav bakımından önemlidir.

Çünkü eda davası sadece “ödeme” veya “teslim” davası gibi dar anlaşılmamalıdır.

Kanun, yapma ve yapmama borçlarını da açıkça aynı dava türüne dahil eder.

Bu nedenle bir soruda davacı, davalının belli bir davranıştan kaçınmasını istiyorsa bu da eda davası mantığına girer.

Mahkumiyet Hükmü İsteme Özelliği

Eda davasının ayırt edici sonucu, davalının mahkum edilmesinin talep edilmesidir.

Mahkeme, davacının talebini haklı bulursa davalıya yönelik bir edim hükmü kurar.

Bu yönüyle eda davası, salt hukuki açıklama veya soyut belirleme davası değildir.

Davacı, mahkeme kararının davalı üzerinde davranışsal bir sonuç doğurmasını ister.

Bu nokta, tespit davası ile en temel farkı oluşturur.

Tespit davasında mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu gibi bir belirleme istenir.

Eda davasında ise belirlemenin ötesinde davalının verme, yapma veya yapmama yönünde mahkum edilmesi talep edilir.

Bir soru kökünde mahkemeden sadece bir hukuki ilişkinin varlığının saptanması isteniyorsa eda davası değil, tespit davası düşünülür.

Fakat davacı karşı tarafın belirli bir davranışa zorlanmasını istiyorsa eda davası ön plana çıkar.

İnşai Davadan Ayrılması

Eda davası, inşai davayla da karıştırılmamalıdır.

İnşai davada mahkemeden yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut bir hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesi veya ortadan kaldırılması istenir.

Eda davasında ise odak, davalının bir edime mahkum edilmesidir.

Yani eda davası, mevcut hukuki ilişki veya hak iddiası üzerinden bir davranış sonucuna yönelir; inşai dava ise hukuki durumun kendisini dönüştürmeye yönelir.

Bu ayrım özellikle “sonuç ne?” sorusuyla yapılabilir.

Sonuç, davalının bir şeyi teslim etmesi, yapması veya yapmaması ise eda davası vardır.

Sonuç, mahkeme kararıyla yeni bir hukuki durumun doğması veya mevcut durumun değişmesi ise inşai dava gündeme gelir.

Dava Çeşitleri Sistemi İçindeki İşlevi

HMK'da eda davası, tespit davası, belirsiz alacak davası ve inşai dava gibi türlerle aynı bölümde yer alır.

Bu sistem, davaları talep edilen yargısal korumanın niteliğine göre ayırır.

Eda davasında yargısal koruma, davalının davranışına yönelmiş mahkumiyet biçimindedir.

Bu yüzden davacının talep sonucu açık şekilde bir edime bağlanmalıdır.

Eda davasını anlamanın pratik yolu, dava dilekçesindeki talep sonucunu okumaktır.

Davacı “davalının şu şeyi vermesine”, “şu işi yapmasına” veya “şu davranışta bulunmamasına” karar verilmesini istiyorsa, dava eda davası niteliği taşır.

Kaynak hüküm bu üç ihtimali sınırlı ve net şekilde belirtir; bu nedenle açıklama yapılırken eda davasına başka unsurlar eklememek gerekir.

Sınav Tuzakları

İlk tuzak, her davada bir hakkın varlığının tartışılmasından hareketle tespit davasına gitmektir.

Eda davasında mahkeme elbette davacının iddiasını değerlendirir; fakat dava türünü belirleyen şey bu değerlendirme değil, istenen sonuçtur.

İstenen sonuç davalının bir edime mahkum edilmesiyse eda davası vardır.

İkinci tuzak, eda davasını yalnızca “verme” borçlarıyla sınırlamaktır.

HMK, yapma ve yapmama taleplerini de aynı açık tanım içinde sayar.

Bu nedenle olumlu davranış kadar kaçınma davranışı da eda davasına konu olabilir.

Üçüncü tuzak, inşai davayla karıştırmadır.

Mahkeme kararı hukuki durumu kuruyor, değiştiriyor veya sona erdiriyorsa inşai dava; davalıyı davranışa mahkum ediyorsa eda davası düşünülmelidir.

Talep Sonucunu Okuma Yöntemi

Eda davasında öğrenme yükünü azaltan yöntem, talep sonucunu fiile çevirmektir.

Talep sonucunda davalıya yönelen fiil “ver”, “yap” veya “yapma” eksenindeyse HMK m. 105'in alanına girilir.

Bu fiilin hangi hukuki ilişkiden doğduğu, davanın dayanağı bakımından önem taşıyabilir; fakat dava çeşidini belirleyen çekirdek, mahkemenin davalıya davranış buyurup buyurmayacağıdır.

Bu nedenle soru kökünde önce mahkemeden istenen kararın etkisi ayrıştırılmalıdır.

Karar yalnızca bir hakkı açıklığa kavuşturuyorsa tespit davası; karar hukuki durumu yeniliyorsa inşai dava; karar davalıya edim yüklüyorsa eda davası gündeme gelir.

Aynı uyuşmazlık içinde hak iddiası, hukuki ilişki ve edim unsurları bir arada bulunabilir.

Buna rağmen sınav cevabı, baskın talep sonucuna göre verilir.

Kapsamı Gereksiz Genişletmeme

Kaynak hüküm eda davasını sade ve sınırlı bir tanımla verir.

Bu yüzden eda davası anlatılırken kaynakta yer almayan özel dava şartları, süreler veya istisnalar eklenmemelidir.

HMK m. 105'in öğrettiği şey, dava türünün talep edilen mahkumiyetin niteliğine göre belirlendiğidir.

Davacının davayı kazanıp kazanmayacağı, delillerin nasıl değerlendirileceği veya hükmün nasıl icra edileceği bu kaynak kesitinin konusu değildir.

Konu başlığı, sadece eda davasının dava çeşitleri sistemindeki kimliğini öğretir.

Kısa Kontrol Soruları

Eda davasını ayırırken üç kısa soru yeterlidir: Mahkemeden davalıya yönelen bir davranış hükmü mü isteniyor?

Bu davranış verme, yapma veya yapmama biçimlerinden birine giriyor mu?