Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Dava Şartları ve İlk İtirazlar Konu Anlatımı

Genel Çerçeve

Dava şartları ve ilk itirazlar, davanın esasına girilmeden önce kontrol edilen usuli meselelerdir.

HMK bu konuyu dava çeşitlerinden sonra ayrı bir bölümde düzenler.

Dava şartları, mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için bulunması gereken koşulları ifade eder.

İlk itirazlar ise kanunda sınırlı biçimde sayılan ve belirli zamanda ileri sürülmesi gereken itirazlardır.

İkisi de yargılamanın başında önem taşır; fakat işleyişleri, ileri sürülme zamanları ve mahkemece ele alınma biçimleri aynı değildir.

Bu başlıkta sınav için en önemli mesele, dava şartları ile ilk itirazları birbirine karıştırmamaktır.

Dava şartları mahkemece kendiliğinden araştırılır ve taraflarca her zaman ileri sürülebilir.

İlk itirazlar ise cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi halde dinlenmez.

Ayrıca ilk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir.

Dava Şartlarının Kanundaki Listesi

HMK, dava şartlarını bentler halinde sayar.

İlk şart, Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunmasıdır.

İkinci şart, yargı yolunun caiz olmasıdır.

Üçüncü şart, mahkemenin görevli olmasıdır.

Yetkinin kesin olduğu hallerde mahkemenin yetkili bulunması da dava şartıdır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, kesin yetkiyle ilgili şartın dava şartı olarak sayılmasıdır; kesin yetki dışındaki yetki itirazı ise ilk itirazlar içinde yer alır.

Taraflara ilişkin dava şartları da önemlidir.

Tarafların taraf ve dava ehliyetine sahip olmaları gerekir.

Kanuni temsilin söz konusu olduğu hallerde temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması aranır.

Ayrıca dava takip yetkisine sahip olunması gerekir.

Vekil aracılığıyla takip edilen davalarda vekilin davaya vekalet ehliyetine sahip olması ve usulüne uygun düzenlenmiş vekaletnamesinin bulunması da dava şartları arasındadır.

Mali ve güvenceye ilişkin şartlar da listede yer alır.

Davacının yatırması gereken gider avansını yatırmış olması gerekir.

Teminat gösterilmesine ilişkin karar verilmişse bu kararın gereği yerine getirilmelidir.

Davacının dava açmakta hukuki yararının bulunması da açık bir dava şartıdır.

Son olarak aynı davanın daha önce açılmış ve halen görülmekte olmaması ile aynı davanın daha önce kesin hükme bağlanmamış olması gerekir.

HMK, diğer kanunlarda yer alan dava şartlarına ilişkin hükümleri de saklı tutar.

Dava Şartlarının İncelenmesi

Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında kendiliğinden araştırır.

Bu, dava şartlarının yalnızca tarafların ileri sürmesine bağlı olmadığını gösterir.

Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir.

Dolayısıyla dava şartları, ileri sürülme zamanı bakımından ilk itirazlardan daha geniş bir rejime tabidir.

Mahkeme dava şartı noksanlığı tespit ederse kural olarak davanın usulden reddine karar verir.

Ancak kaynak hüküm giderilebilir eksiklikler için ayrı bir yol öngörür.

Dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkünse mahkeme bunun tamamlanması için kesin süre verir.

Bu süre içinde eksiklik giderilmezse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.

Bu düzenleme sınavda iki sonuç doğurur.

Birincisi, her dava şartı eksikliği otomatik ve hemen ret sonucunu doğurmaz; giderilebilir eksiklik varsa kesin süre verilir.

İkincisi, kesin süre içinde giderilmeyen eksiklik sonunda yine usulden ret vardır.

Başlangıçtaki Eksikliğin Sonradan Giderilmesi

HMK, dava şartı noksanlığının sonradan giderilmesi ihtimalini de düzenler.

Dava şartı noksanlığı mahkemece davanın esasına girilmeden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve hüküm anında bu noksanlık giderilmişse, başlangıçtaki eksiklik nedeniyle dava usulden reddedilemez.

Bu hüküm, dava şartlarının katı uygulanması ile yargılamanın geldiği aşamada eksikliğin ortadan kalkmış olması arasında denge kurar.

Sınavda bu cümle özellikle önemlidir.

Başlangıçta eksiklik vardı diye her durumda usulden ret sonucu çıkarılamaz.

Kaynak hükümdeki üç koşul birlikte gerçekleşmişse, hüküm anında eksiklik giderilmiş olduğundan başlangıçtaki noksanlık ret sebebi yapılmaz.

İlk İtirazların Konusu

İlk itirazlar HMK'da sınırlı biçimde sayılır.

Kaynak metne göre ilk itirazlardan biri, kesin yetki kuralının bulunmadığı hallerde yetki itirazıdır.

Burada kesin yetki ile kesin olmayan yetki ayrımı belirleyicidir.

Kesin yetki dava şartları arasında sayılmıştır; kesin yetki kuralı bulunmayan hallerdeki yetki itirazı ise ilk itirazdır.

Diğer ilk itiraz, uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazıdır.

Kaynak metinde üçüncü bent mülga olarak görünür; bu nedenle geçerli liste bu iki başlıkla sınırlı öğretilmelidir.

İlk itirazlar, dava şartları gibi geniş yorumlanarak çoğaltılamaz.

İleri Sürülme Zamanı ve İnceleme Sırası

İlk itirazların hepsi cevap dilekçesinde ileri sürülmek zorundadır; aksi halde dinlenmez.

Ayrıca HMK, cevap dilekçesinin verilmesinden sonra cevap süresi dolmamış olsa bile ilk itirazların ileri sürülemeyeceğini belirtir.

Bu kural, ilk itirazların zaman bakımından ne kadar sıkı bir rejime bağlı olduğunu gösterir.

İnceleme sırası da kanunda açıktır: İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir.

İlk itirazlar ön sorunlar gibi incelenir ve karara bağlanır.

Dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılan ön incelemede mahkeme dava şartlarını ve ilk itirazları inceler; ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez.

Mahkeme öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir; gerektiğinde kararından önce tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir.

Ön İnceleme Bağlantısı

Dava şartları ve ilk itirazlar, dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra yapılan ön incelemenin temel konularındandır.

Mahkeme ön incelemede bunları inceler, uyuşmazlık konularını belirler ve gerekli hazırlık işlemlerini yapar.

Kaynak hüküm, ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemeyeceğini söyler.

Bu nedenle dava şartları ve ilk itirazlar yalnızca teorik liste değil, tahkikata geçişten önce temizlenmesi gereken usuli eşiklerdir.

Dosya Üzerinden Karar ve Dinleme İmkanı

Mahkeme öncelikle dava şartları ve ilk itirazlar hakkında dosya üzerinden karar verir.

Gerektiği takdirde, karar vermeden önce tarafları ön inceleme duruşmasında dinleyebilir.

Bu düzenleme incelemenin önce dosya üzerinden yapılacağını, fakat ihtiyaç varsa tarafların dinlenebileceğini gösterir.

Sınavda sıra şu şekilde kurulmalıdır: dava şartları araştırılır, ilk itirazlar süresinde ileri sürülmüşse dava şartlarından sonra ele alınır, ön inceleme kararları tamamlanmadan tahkikata geçilmez.

Dava Şartı ile İlk İtirazı Ayırma Pratiği

Ayırımı pratik hale getirmek için üç ölçüt kullanılabilir.

Dava şartları kanunda geniş bir liste halinde sayılır ve mahkeme bunları kendiliğinden araştırır.