Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi Konu Anlatımı

Tarafsızlık için iki ayrı kurum

HMK'de hâkimin tarafsızlığı yalnız soyut bir ilke olarak bırakılmaz; hâkimin bazı durumlarda davadan uzaklaşmasını sağlayan ayrıntılı hükümlerle korunur.

Bu hükümler iki ana başlıkta toplanır: hâkimin davaya bakmaktan yasaklılığı ve hâkimin reddi.

Yasaklılık, kanunun belirli ilişkileri baştan sakıncalı görmesi sebebiyle daha katı bir kurumdur.

Ret ise tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli sebep bulunduğunda işletilen, somut olayın değerlendirilmesini gerektiren bir yoldur.

İki kurum aynı amaca hizmet eder; fakat sebepleri, usulü ve sonuçları farklıdır.

Yasaklılık sebepleri

Yasaklılıkta hâkim, talep olmasa bile çekinmek zorundadır.

Kanun bu hallerde hâkimin davaya bakamayacağını açıkça söyler.

İlk yasaklılık sebebi, hâkimin kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu davadır.

Hâkimin uyuşmazlıkla kişisel veya hukuki bağlantısı varsa tarafsız görünüm zedelenir.

İkinci sebep, aralarındaki evlilik bağı kalkmış olsa bile eşinin davasıdır.

Evliliğin sona ermiş olması bu yasaklılık bağını ortadan kaldırmaz.

Üçüncü grup aile hısımlığıyla ilgilidir.

Hâkim, kendisinin veya eşinin altsoy ya da üstsoyunun davasına bakamaz.

Kendisiyle evlatlık bağı bulunan kişinin davası da yasaklılık kapsamındadır.

Ayrıca üçüncü derece dahil kan hısımlığı ve evliliği oluşturan bağ kalkmış olsa bile kayın hısımlığı bulunan kişilerin davalarında hâkim görev alamaz.

Nişanlısının davası da açık yasaklılık sebebidir.

Son olarak hâkim, iki taraftan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği davaya bakamaz.

Bu hallerin ortak noktası, hâkimin davaya tarafsız dış göz olarak değil, önceden belirgin bir yakınlık veya temsil ilişkisiyle bağlı kişi olarak görünmesidir.

Çekinme kararının sonuçları

Yasaklılık sebebi varsa hâkim çekinmelidir.

Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir.

Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren hâkimin huzuruyla yapılan bütün işlemler, üst mahkemenin kararıyla iptal edilebilir.

Hüküm ve kararlar ise her durumda iptal olunur.

Bu sonuç, yasaklılık kurumunun ağırlığını gösterir: yasaklı hâkimin katılımı yalnız şekli bir eksiklik değil, karar ve hüküm düzeyinde kesin etkisi olan bir sakatlıktır.

Bu durumda hâkim yargılama giderlerine mahkûm edilebilir.

İlk derece hâkimi çekinme kararı vermişse, başvuru üzerine bölge adliye mahkemesinin vereceği karar kesindir.

Ret sebepleri

Ret kurumu, hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebebin varlığına dayanır.

Böyle bir sebep varsa taraflardan biri hâkimi reddedebilir; hâkim de kendiliğinden çekilebilir.

Kanun bazı örnek haller sayar.

Hâkimin davada iki taraftan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olması ret sebebi kabul edilir.

Davada taraflardan birine ya da üçüncü kişiye kanunen gerekmediği halde görüş açıklaması da aynı sonucu doğurur.

Hâkimin davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş olması, hâkim ya da hakem sıfatıyla hareket etmiş olması, uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış bulunması da tarafsızlık şüphesini destekleyen sebeplerdendir.

Hısımlık ret sebeplerinde de yer alır fakat yasaklılıktaki dereceden farklı biçimde düzenlenmiştir.

Davanın, hâkimin dördüncü derece dahil yansoy hısımlarına ait olması ret sebebi kabul edilir.

Ayrıca dava sırasında taraflardan biri ile hâkimin davasının bulunması veya aralarında düşmanlık olması da ret sebebidir.

Bu örneklerin ortak özelliği, hâkimin karar verirken taraflardan bağımsız ve nötr duramayabileceği yönünde makul bir şüphe doğurmasıdır.

Ret sebepleri sınırlı bir katalog gibi değil, tarafsızlıktan şüpheyi gerektiren önemli sebep ana ölçütü içinde okunmalıdır.

Hâkimin kendiliğinden çekilmemesi

Hâkim, reddini gerektiren sebeplerden biri varken kendiliğinden çekilmezse, taraflardan biri ret talebinde bulununcaya kadar davaya bakabilir.

Bu hüküm, ret sebebinin varlığının her zaman kendiliğinden yargılamayı durdurmadığını gösterir.

Ret mekanizmasının işletilmesi tarafın talebiyle veya hâkimin çekilmesiyle olur.

Bununla birlikte hâkim, taraflardan birinin ret talebi üzerine ya da kendiliğinden çekilme yönünde görüş bildirirse, ret talebini incelemeye yetkili merci bu çekilmenin kanuna uygun olup olmadığına karar verir.

Ret talebinin zamanı ve şekli

Ret talebi süreye bağlıdır.

Ret sebebini bilen taraf en geç ilk duruşmada talepte bulunmalıdır.

Sebep davaya bakıldığı sırada öğrenilmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce talep hemen bildirilmelidir.

Bu süreler içinde yapılmayan ret talebi dinlenmez.

Ret talebi dilekçeyle yapılır.

Dilekçede dayanılan sebepler açıkça gösterilmeli, delil veya emareler belirtilmeli ve varsa belgeler eklenmelidir.

Ret dilekçesi, reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir.

Ret talebi geri alınamaz.

Usul şu şekilde işler: Hâkimi reddeden taraf dilekçesini karşı tarafa tebliğ ettirir.

Karşı taraf bir hafta içinde cevap verebilir.

Bu süre geçtikten sonra yazı işleri müdürü ret dilekçesini, varsa cevap ve eklerini dosyayla birlikte reddi istenen hâkime verir.

Hâkim bir hafta içinde dosyayı inceler, ret sebeplerinin kanuna uygun olup olmadığı hakkındaki düşüncesini yazılı olarak bildirir ve dosyayı merciine gönderilmek üzere yazı işleri müdürüne verir.

Hâkimi çekilmeye davet etmek de hâkimin reddi hükmündedir.

Ret talebini inceleyecek merci

Ret talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir.

Reddedilen hâkimin katılmaması mahkemenin toplanmasını engelliyorsa veya mahkeme tek hâkimden oluşuyorsa, ret talebi o yerde asliye hukuk hâkimliği görevini yapan diğer mahkeme veya hâkim tarafından incelenir.

O yerde asliye hukuk görevi tek hâkim tarafından yürütülüyorsa sırasıyla asliye ceza hâkimi, o da yoksa en yakın asliye hukuk mahkemesi devreye girer.

Sulh hukuk hâkimi reddedildiğinde o yerdeki diğer sulh hukuk hâkimi; yoksa sırasıyla sulh ceza hâkimi, asliye hukuk hâkimi, asliye ceza hâkimi, bunlar da yoksa en yakın yerdeki sulh hukuk hâkimi inceleme yapar.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başkan ve üyelerinin reddi, reddedilenler katılmadan görevli dairece karara bağlanır; dairenin toplanmasını engelleyecek toplu ret talepleri dinlenmez.

Geri çevirme, inceleme ve kanun yolu

Ret talebi bazı hallerde kabul edilmeyerek geri çevrilir.

Talep süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve buna ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse ya da talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa geri çevirme kararı verilir.

Toplu mahkemelerde bu karar reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla, tek hâkimli mahkemelerde ise reddedilen hâkimin kendisi tarafından verilir.

İlk derece mahkemesinin bu kararlarına karşı istinaf, bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başkan ve üyeleri hakkındaki kararlara karşı temyiz ancak hükümle birlikte kullanılabilir.

Ret talebi hakkında dosya üzerinden karar verilebilir.

Ret sebebi kesin olarak sabit olmasa bile merci bunu muhtemel görürse talebi kabul edebilir.