Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Takdiri Deliller Konu Anlatımı

Takdiri Delil Kavramı

HMK m.198, kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendireceğini düzenler.

Takdiri deliller, bu serbest değerlendirme alanında anlam kazanır.

Kanun bazı delillere kesin ispat gücü bağlamışsa hâkimin değerlendirme alanı daralır; fakat tanık, bilirkişi, keşif ve uzman görüşü gibi delillerde hâkim, delilin güvenilirliğini, tutarlılığını, diğer delillerle ilişkisini ve uyuşmazlığı aydınlatma gücünü değerlendirir.

Bu başlıkta önemli olan, her takdiri delilin aynı usulle toplanmadığını bilmektir.

Tanık, üçüncü kişinin vakıa bilgisini aktarır.

Bilirkişi, özel veya teknik bilgi gerektiren konularda oy ve görüş verir.

Keşif, hâkimin doğrudan inceleme yapmasıdır.

Uzman görüşü ise tarafların bilimsel mütalaa sunabilmesine dayanır.

Hepsi ispat faaliyetinin parçasıdır; fakat yargılamadaki rolleri farklıdır.

Tanık Delili: Taraf Dışı Kişinin Bilgisi

HMK m.240'a göre davada taraf olmayan kişiler tanık olarak gösterilebilir.

Tanık göstermek isteyen taraf, tanık dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların ad, soyad ve tebliğe elverişli adreslerini içeren listeyi mahkemeye sunar.

Listede gösterilmeyen kişiler tanık olarak dinlenemez ve ikinci bir liste verilemez.

Tanık listesinde adres yoksa veya gösterilen adreste tanık bulunamazsa tarafa uygun kesin süre verilir; bu sürede doğru adres gösterilmezse o tanığın dinlenilmesinden vazgeçilmiş sayılır.

Tanık kural olarak davetiye ile çağrılır; ancak taraflarca davetiye gönderilmeden hazır bulundurulan tanık da dinlenebilir.

Davetiyede tanığın kimliği, taraflar, tanıklık konusu, hazır bulunacağı yer ve zaman, gelmemenin veya tanıklıktan ya da yeminden çekinmenin sonuçları ve ücret ödeneceği bilgisi yer alır.

Özel kanun hükümleriyle tanınan istisnalar dışında, usulüne uygun çağrılan kişi tanık olarak mahkemeye gelmekle yükümlüdür.

Mazeretsiz gelmeyen tanık zorla getirilebilir; giderlere ve disiplin para cezasına hükmedilebilir.

Tanıklıktan Çekinme ve Sınırları

Tanık olarak çağrılan kişi, kanunda açıkça belirtilen hâllerde tanıklıktan çekinebilir.

Kişisel nedenlerle çekinme sebepleri arasında taraflardan birinin nişanlısı, eşi, altsoy veya üstsoyu, evlatlık bağı bulunanlar, belirli hısımlar, koruyucu aile ve çocukları ile koruma altındaki çocuk sayılmıştır.

Sır nedeniyle çekinmede, kanun gereği sır olarak korunması gereken bilgiler hakkında tanıklık gündeme gelir.

Menfaat ihlali tehlikesi nedeniyle çekinmede ise tanığın veya kanunda belirtilen yakınlarının maddi zarara uğraması, şeref veya itibarının ihlali, ceza soruşturması ya da kovuşturmasıyla karşılaşması veya meslek ve sanat sırlarının ortaya çıkması riski bulunur.

Bununla birlikte çekinme hakkının istisnaları vardır.

Örneğin bir hukuki işlemin yapılması sırasında tanık olarak bulundurulan kişi o işlemin esası ve içeriği hakkında çekinemez.

Aile bireylerinin doğum, ölüm veya evlenmelerinden kaynaklanan olaylar, aile içi mali uyuşmazlıklara ilişkin vakıalar ve taraflardan birinin hukuki selefi veya temsilcisi olarak kişinin yaptığı işler bakımından da kanun çekinmeyi sınırlar.

Tanıklıktan çekinen kişi sebebini ve bunu haklı gösterecek delilini dinleneceği günden önce yazılı veya duruşmada sözlü olarak bildirmelidir.

Mahkeme, tarafları dinledikten sonra çekinmenin haklı olup olmadığına karar verir.

Kanuni sebep olmadan çekinme, yemin etmeme veya kabul edilmeyen sebebe rağmen tanıklıktan kaçınma disiplin yaptırımlarına bağlanmıştır.

Tanığın Dinlenmesi

Tanığın dinlenmesinde önce kimliği, mesleği, adresi, taraflarla yakınlığı ve güvenilirliğini etkileyebilecek durumlar sorulur.

Taraflardan biri, tanığın davada yararı bulunması gibi doğruluğu konusunda kuşku uyandıran sebepleri iddia ve ispat edebilir.

Tanığa dinlenmeden önce gerçeği söylemenin önemi, gerçeğe aykırı beyanda bulunmanın ceza sonucu, yemin edeceği ve duruşma salonunu izinsiz terk edemeyeceği anlatılır.

Tanıklar kural olarak yeminle dinlenir; ancak dinlendiği sırada on beş yaşını bitirmemiş olanlar ve yeminin niteliğini kavrayamayacak derecede ayırt etme gücü bulunmayanlar yeminsiz dinlenir.

Tanıklar davaya bakan mahkemede, ayrı ayrı dinlenir.

Bir tanık dinlenirken henüz dinlenmemiş olanlar salonda bulunamaz.

Tanık bildiğini sözlü olarak açıklar ve kural olarak yazılı not kullanamaz; ancak tarih ve rakamları belirlemek veya bazı hususları hatırlamak için yazılarına bakması gerektiğini söylerse hâkim buna karar verebilir.

Tanığın sözleri tutanağa yazılır, önünde okunur ve imzalatılır.

Hâkim, tanıklık sırasında yalan veya menfaat karşılığı tanıklığa ilişkin yeterli delil ya da emare elde ederse tutanak düzenleyip Cumhuriyet başsavcılığına gönderir.

Bilirkişi İncelemesi

HMK m.266'ya göre mahkeme, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde taraflardan birinin talebi üzerine veya kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına karar verir.

Ancak genel bilgi, tecrübe veya hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilen konularda bilirkişiye başvurulamaz.

Hukuk öğrenimi görmüş kişiler de hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlık belgelendirmedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez.

Mahkeme kural olarak bir bilirkişi görevlendirir; gerekçesi açıkça gösterilirse tek sayıda bir kurul da oluşturulabilir.

Bilirkişiler belirli listelerden seçilir; listede uygun uzman bulunmazsa kanunda gösterilen şartlar çerçevesinde liste dışından görevlendirme yapılabilir.

Bilirkişilik görevi, mahkemenin davetine uyma, yemin etme ve süresinde oy ve görüş bildirme yükümlülüklerini içerir.

Bilirkişi görevlendirme kararında inceleme konusunun sınırları, cevaplanacak sorular ve rapor süresi belirtilmelidir.

Rapor için verilecek süre üç ayı geçemez; uzatma da gerekçeyle ve üç ayı geçmemek üzere yapılabilir.

Basit yargılama kapsamındaki dava ve işlerde ise bilirkişi raporu ve uzatma bakımından üst sınır iki aydır.

Bilirkişi görevini bizzat yerine getirir, sır saklar ve mahkemenin sevk ve idaresi altında çalışır.

Bilirkişi raporu yazılı veya sözlü olabilir.

Raporda görevlendirme konusu, gözlem ve inceleme yapılan maddi vakıalar, gerekçe, sonuç, varsa görüş ayrılığı, tarih ve imzalar bulunur.

Bilirkişi, uzmanlığı dışında açıklama yapamaz; hukuki nitelendirme ve değerlendirme hâkime aittir.

Taraflar raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksikliklerin tamamlatılmasını, belirsizliklerin açıklattırılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir.

Hâkim bilirkişi görüşünü diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.

Keşif

Keşif, hâkimin uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organlarıyla bulunduğu yerde veya mahkemede inceleme yaparak bilgi sahibi olmasıdır.

Hâkim gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurabilir.

Keşif kararı sözlü yargılamaya kadar taraflardan birinin talebi üzerine veya kendiliğinden alınabilir.

Keşif davaya bakan mahkemece icra edilir.

Keşif konusu mahkemenin yargı çevresi dışındaysa inceleme istinabe yoluyla yapılır; büyükşehir belediye sınırları içindeki keşif ise davaya bakan mahkemece de yerine getirilebilir.

Keşfin yeri, kapsamı ve zamanı mahkeme tarafından belirlenir.

Taraflar hazırsa huzurlarında, değilse yokluklarında keşif yapılır.

Keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinlenebilir; yapılan işlemler, beyanlar ve hâkimin gözlemleri tutanağa yazılır.

Plan, çizim ve fotoğraf gibi belgeler tutanağa eklenebilir.

Taraflar ve üçüncü kişiler keşif kararına uymak ve engelleyici davranışlardan kaçınmak zorundadır.

Karşı koyan taraf ispat yükünü taşıyorsa bu delilden vazgeçmiş; diğer tarafsa iddia edilen vakıayı kabul etmiş sayılabilir.

Hâkim, duruma ve karşı koyma sebebine göre bu sonucu uygulamayabilir.

Üçüncü kişiler için de gider ve disiplin para cezası gibi sonuçlar düzenlenmiştir.

Uzman Görüşü

HMK m.293, tarafların dava konusu olayla ilgili uzmanından bilimsel mütalaa alabileceğini düzenler.