Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İhtiyati Tedbir Konu Anlatımı

Tanım ve Amaç

İhtiyati tedbir, HMK m. 389-399 arasında düzenlenen geçici hukuki korumalardan biridir.

Amaç, dava sonunda verilecek hükmün etkisiz kalmasını önlemektir.

HMK m. 389’a göre mevcut durumda meydana gelebilecek bir değişme nedeniyle hakkın elde edilmesi önemli ölçüde zorlaşacak veya tamamen imkansız hale gelecekse, ya da gecikme sebebiyle sakınca yahut ciddi zarar doğacağından endişe ediliyorsa, uyuşmazlık konusu hakkında ihtiyati tedbir kararı verilebilir.

Bu tanımdaki iki unsur birlikte öğrenilmelidir: Bir yanda korunacak bir uyuşmazlık konusu hak vardır; diğer yanda gecikme veya değişme nedeniyle bu hakkın korunmasız kalması tehlikesi vardır.

Kanun, bu hükmün niteliğine uygun düştüğü ölçüde çekişmesiz yargı işlerinde de uygulanacağını belirtir.

Bu nedenle ihtiyati tedbir yalnızca klasik çekişmeli dava kalıbıyla düşünülmemelidir; fakat tedbirin konusu ve niteliği her somut işin yapısına uygun olmalıdır.

Talep Edilecek Mahkeme ve Yaklaşık İspat

Tedbir talebi bakımından zaman önemlidir.

Dava açılmadan önce ihtiyati tedbir, esas hakkında görevli ve yetkili mahkemeden istenir.

Dava açıldıktan sonra ise artık ancak asıl davanın görüldüğü mahkemeden talep edilebilir.

Bu ayrım, sınav sorularında görevli-yetkili mahkeme tuzağı olarak karşımıza çıkabilir.

Talep eden, dilekçesinde dayandığı ihtiyati tedbir sebebini ve istediği tedbir türünü açıkça belirtmek zorundadır.

Ayrıca davanın esası yönünden haklılığını yaklaşık olarak ispat etmelidir.

Yaklaşık ispat, kesin hüküm kurmaya yetecek tam ispat anlamına gelmez; fakat soyut iddia da yeterli değildir.

Talep eden, tedbir istenen hakkın ve tehlikenin ciddi biçimde varlığını gösterecek deliller sunmalıdır.

Kural olarak tarafların dinlenmesi mümkündür; ancak talep edenin haklarının derhal korunmasında zorunluluk varsa hakim karşı tarafı dinlemeden de tedbire karar verebilir.

Bu halde karşı tarafın hukuki dinlenilme hakkı tamamen ortadan kalkmaz; kanun, sonrasında itiraz mekanizmasını düzenler.

Tedbir Kararının İçeriği

Mahkeme, sakıncayı ortadan kaldıracak veya zararı engelleyecek her türlü tedbire karar verebilir.

Kanun örnek olarak tedbire konu mal veya hakkın muhafaza altına alınmasını, yediemine verilmesini, bir şeyin yapılmasını veya yapılmamasını sayar.

Bu örnekler sınırlı bir liste değildir; ölçüt, tedbirin korunmak istenen hakla ve ortaya çıkması beklenen zararla bağlantılı olmasıdır.

Tedbir kararında talep edenin, varsa temsilcisi ve vekilinin, karşı tarafın adı, soyadı ve yerleşim yeri ile talep edenin Türkiye Cumhuriyeti kimlik numarası yer alır.

Kararın açık ve somut şekilde hangi sebep ve delillere dayandığı gösterilmelidir.

Neyin üzerinde ve ne tür tedbire karar verildiği tereddüde yer bırakmayacak biçimde yazılmalıdır.

Ayrıca talepte bulunanın ne tutarda ve ne tür teminat göstereceği belirtilir.

İhtiyati tedbir talebinin reddi gerekçeli karar ile olur.

Ret kararına karşı kanun yoluna başvurulabilir.

Yüzüne karşı aleyhine tedbir kararı verilen taraf da kanun yoluna başvurabilir.

Bu başvurular öncelikle incelenir ve kesin olarak karara bağlanır.

Teminat ve Uygulama

Teminat ihtiyati tedbirde kuraldır.

Talep eden, haksız çıktığı takdirde karşı tarafın ve üçüncü kişilerin uğrayabileceği muhtemel zararlara karşı teminat göstermek zorundadır.

Ancak talep resmi belgeye, başkaca kesin delile dayanıyorsa veya durum ve koşullar gerektiriyorsa, mahkeme gerekçesini açıkça belirterek teminat alınmamasına karar verebilir.

Adli yardımdan yararlanan kimsenin teminat göstermesi gerekmez.

Asıl davaya ilişkin hükmün kesinleşmesinden veya tedbir kararının kalkmasından itibaren bir ay içinde tazminat davası açılmazsa teminat iade edilir.

Tedbir kararının uygulanması, kararın tedbir isteyen tarafa tefhim veya tebliğinden itibaren bir hafta içinde istenmelidir.

Bu süre geçirilirse, kanuni süre içinde dava açılmış olsa dahi tedbir kararı kendiliğinden kalkar.

Uygulama kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki veya tedbir konusu mal ya da hakkın bulunduğu yerdeki icra dairesinden istenir.

Mahkeme, kararında belirtmek suretiyle yazı işleri müdürünü de görevlendirebilir.

Uygulama için gerekirse zor kullanılabilir; kolluk kuvvetleri ve köylerde muhtarlar, uygulamayı yapacak memurun yazılı başvurusu üzerine yardım etmekle yükümlüdür.

Uygulayan memur tutanak düzenler, tedbir konusu ve ilgili iddialar tutanağa geçirilir.

İtiraz, Değiştirme ve Kaldırma

Karşı taraf dinlenmeden verilen ihtiyati tedbir kararlarına itiraz edilebilir.

Aksine karar verilmedikçe itiraz icrayı durdurmaz.

Karşı taraf uygulama sırasında hazırsa uygulamadan; hazır değilse tutanağın tebliğinden itibaren bir hafta içinde tedbirin şartlarına, mahkemenin yetkisine ve teminata itiraz edebilir.

Esas dava açıldıktan sonra itiraz hakkında asıl davaya bakan mahkeme karar verir.

Menfaati açıkça ihlal edilen üçüncü kişiler de tedbiri öğrenmelerinden itibaren bir hafta içinde şartlara ve teminata itiraz edebilir.

İtiraz dilekçeyle yapılır; sebepler açıkça gösterilir ve dayanak deliller eklenir.

Mahkeme ilgilileri dinlemek üzere davet eder; gelmezlerse dosya üzerinden karar verir.

İtiraz üzerine tedbir değiştirilebilir veya kaldırılabilir.

İtiraz hakkında verilen karara karşı kanun yoluna başvurulabilir; başvuru öncelikle incelenir, kesin karara bağlanır ve tedbirin uygulanmasını durdurmaz.

Tedbir, teminat karşılığı da değiştirilebilir veya kaldırılabilir.

Aleyhine tedbir verilen veya hakkında tedbir uygulanan kişi mahkemece kabul edilecek teminatı gösterirse, mahkeme duruma göre değiştirme veya kaldırma kararı verebilir.

Durum ve koşullar değişmişse, talep üzerine teminat aranmadan da tedbir değiştirilebilir veya kaldırılabilir.

Tamamlayıcı İşlemler, Muhalefet ve Tazminat

Dava açılmadan önce verilen tedbirde, tedbir talep eden kararın uygulanmasını istediği tarihten itibaren iki hafta içinde esas hakkındaki davasını açmalı, dava açtığına ilişkin evrakı uygulayan memura ibraz ederek dosyaya koydurtmalı ve belge almalıdır.

Aksi halde tedbir kendiliğinden kalkar.

Aksi belirtilmedikçe tedbirin etkisi nihai kararın kesinleşmesine kadar devam eder.

Tedbir emrine uymayan veya tedbire aykırı davranan kişi, ihlalin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde şikayet edilirse altı aya kadar disiplin hapsiyle cezalandırılabilir.

Karara karşı tebliğden itibaren iki hafta içinde itiraz mümkündür; itiraz merci bir hafta içinde karar verir ve bu karar kesindir.

Disiplin hapsi kesinleşmeden infaz edilmez.

Aykırılığın sona ermesi, tedbir gereğinin yerine getirilmesi veya şikayetten vazgeçilmesi halinde dava ve sonuçlarıyla birlikte ceza düşer.

Haksız tedbirde tazminat sorumluluğu doğabilir.