Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Görev Konu Anlatımı

Görev kavramının çekirdeği

HMK'de görev, mahkemenin uyuşmazlık türü bakımından davaya bakma yetkisini anlatır.

Bu yönüyle görev, yetkiden ayrılır.

Yetki çoğu zaman aynı mahkeme türü içinde hangi yer mahkemesinin davaya bakacağını gösterirken, görev hangi mahkeme türünün davaya bakacağını belirler.

Örneğin uyuşmazlık asliye hukuk mahkemesinin mi, sulh hukuk mahkemesinin mi alanına giriyor sorusu görev sorusudur.

Davalının yerleşim yeri veya taşınmazın bulunduğu yer gibi ölçütler ise görevli mahkeme türü belirlendikten sonra yetki alanında önem kazanır.

HMK'nin ilk maddesi görev konusunda iki temel kural koyar.

Birincisi, mahkemelerin görevi ancak kanunla düzenlenir.

İkincisi, göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir.

Bu iki cümle birlikte okunduğunda görev kurallarının tarafların serbestçe şekillendireceği usul kolaylığı olmadığı görülür.

Taraflar, aralarında anlaşarak görevli olmayan bir mahkemeyi görevli hale getiremez.

Mahkeme de görev konusunu yalnız davalının ileri sürmesine bağlı teknik bir itiraz gibi ele alamaz.

Görev, yargılamanın meşru mahkemede yürüyüp yürümediğini belirleyen temel bir eştir.

Asliye hukuk mahkemesinin genel görev alanı

HMK'nin kurduğu görev sisteminde asliye hukuk mahkemesi genel görevli mahkemedir.

Kanun, dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalar ile şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesini görevli kabul eder.

Bu hükümdeki değer ve miktara bakılmaması özellikle önemlidir.

Uyuşmazlık konusu yüksek veya düşük değerli olabilir; sırf miktar sebebiyle asliye hukuk mahkemesinin genel görev ilkesi değişmez.

Malvarlığı haklarına ilişkin davalar, ekonomik değeri olan hak ve taleplerle ilgilidir.

Şahıs varlığına ilişkin davalar ise kişilik, statü veya kişiye sıkı bağlı hukuki alanlarla ilişkilidir.

HMK bu iki geniş kategori için asliye hukuk mahkemesini temel görevli mahkeme olarak belirler.

Ancak hüküm mutlak değildir; aksine bir düzenleme bulunması halinde özel kanuni düzenleme uygulanır.

Bu nedenle görev belirlerken ilk soru, davanın malvarlığı veya şahıs varlığı alanına girip girmediği; ikinci soru ise bu dava için HMK'de veya başka bir kanunda özel görev kuralı bulunup bulunmadığıdır.

Asliye hukuk mahkemesinin genel görevli mahkeme olması yalnız bu iki kategoriyle sınırlı bir ifade değildir.

HMK ayrıca, kendisinde ve diğer kanunlarda aksine düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesinin diğer dava ve işler bakımından da görevli olduğunu söyler.

Bu hüküm, görev sisteminde boşluk oluşmasını engeller.

Kanun bir dava veya işi başka bir mahkemeye açıkça vermemişse, genel görevli mahkeme olarak asliye hukuk mahkemesi devreye girer.

Böylece asliye hukuk mahkemesi medeni yargılamada başlangıç noktası haline gelir; özel görev hükümleri bu başlangıç noktasından ayrılmayı sağlar.

Sulh hukuk mahkemesinin sayılmış görevleri

Sulh hukuk mahkemesinin görev alanı farklı bir teknikle düzenlenir.

HMK, sulh hukuk mahkemelerini belirli dava ve işler için görevlendirir ve bu alanlarda dava konusunun değer veya tutarına bakılmaz.

Birinci grup kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklardır.

Kira alacak davaları da dahil olmak üzere kira ilişkisinden doğan tüm uyuşmazlıklar ve bu davalara karşı açılan davalar sulh hukuk mahkemesinde görülür.

Ancak İcra ve İflas Kanununa göre ilamsız icra yoluyla tahliye hükümleri ayrık tutulmuştur.

Bu ayrık tutma, kira ilişkisinden doğsa bile özel icra usulüne bağlı tahliye yolunun HMK'deki sulh hukuk görev hükmüyle karıştırılmaması gerektiğini gösterir.

İkinci grup, taşınır veya taşınmaz mal ya da hakkın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesine ilişkin davalardır.

Ortaklığın giderilmesi davası çoğu kez taşınmazlarla bağlantılı düşünülse de HMK hükmü hem taşınır hem taşınmaz malı ve hakkı kapsar.

Üçüncü grup, taşınır ve taşınmaz mallarda yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalardır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, davanın ayni hakkın kimde olduğunu veya mülkiyetin kime ait olduğunu çözmeye değil, zilyetliğin korunmasına yönelmiş olmasıdır.

Dördüncü grup, HMK ile diğer kanunların sulh hukuk mahkemesi veya sulh hukuk hâkimini görevlendirdiği davalardır.

Bu hüküm, sulh hukuk mahkemesinin görev alanının yalnız HMK'nin saydığı üç somut başlıkla sınırlı olmadığını, başka kanunların açık görevlendirmeleriyle de genişleyebileceğini gösterir.

Fakat bu genişleme yine kanuna dayanır.

Sulh hukuk mahkemesinin görevli olup olmadığı, tarafın pratik beklentisine veya mahkemenin iş yüküne göre değil, açık kanuni görevlendirmeye göre belirlenir.

Görev ve dava şartı ilişkisi

HMK'nin dava şartlarına ilişkin hükümleri, mahkemenin görevli olmasını dava şartı olarak ele alır.

Dava şartları mahkemece davanın her aşamasında kendiliğinden araştırılır; taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir.

Mahkeme dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir.

Görev kuralının kamu düzeninden olması ile görevli mahkemenin dava şartı sayılması birlikte düşünüldüğünde, görev eksikliğinin esasa ilişkin bir haksızlık kararı değil, usuli bir engel oluşturduğu anlaşılır.

Mahkeme görevli değilse uyuşmazlığın haklılığına veya haksızlığına girmeden usulden karar vermelidir.

Görev itirazının niteliği de buradan anlaşılır.

Taraflar görevsizliği ileri sürebilir, fakat mahkeme tarafların susmasını beklemek zorunda değildir.

Görev eksikliği, yetkinin kesin olmadığı hallerdeki gibi süresinde itiraz edilmezse ortadan kalkmaz.

Bu fark, görev ile kesin olmayan yetki arasındaki en öğretici karşılaştırmadır.

Kesin olmayan yetkide davalı süresinde ve usulüne uygun itiraz etmezse mahkeme yetkili hale gelir; görevde ise tarafların davranışı görevli olmayan mahkemeye görev kazandırmaz.

Görevsizlik kararı sonrası yapılacak işlem

Görevsizlik kararı verilmesi davanın otomatik olarak görevli mahkemede devam edeceği anlamına gelmez.

HMK, dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi için taraflardan birinin belirli süre içinde başvurmasını ister.

Karar verildiği anda kesin ise tebliğ tarihinden itibaren iki hafta içinde; kanun yoluna başvurulmayarak kesinleşmişse kararın kesinleştiği tarihten itibaren iki hafta içinde; kanun yoluna başvurulmuş ve başvuru reddedilmişse ret kararının tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye başvurulmalıdır.

Bu başvuruda dosyanın görevli mahkemeye gönderilmesi talep edilir.

Süre içinde başvuru yapılmazsa dava açılmamış sayılır ve görevsizlik kararı veren mahkeme bu konuda kendiliğinden karar verir.

Bu sonuç, görevsizlik kararının davayı koruyan ama süresiz askıda bırakan bir karar olmadığını gösterir.

Taraf, kanunun öngördüğü süre içinde dosyanın doğru mahkemeye gönderilmesini istemezse dava, baştan açılmamış gibi işlem görür.

Dosya kendisine gönderilen mahkeme ise taraflara kendiliğinden davetiye gönderir; böylece yargılama doğru görevli mahkemede devam edebilir.

Görev uyuşmazlığı ve yargı yeri belirlenmesi

HMK, görev konusunda mahkemeler arasında kilitlenme yaşanırsa yargı yeri belirlenmesi yolunu düzenler.