Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Yargılamanın İadesi Konu Anlatımı

Yargılamanın iadesi, HMK m. 374’e göre kesin olarak verilen veya kesinleşmiş olan hükümlere karşı istenebilir.

Bu tanım, kurumun olağan kanun yollarından ayrıldığı noktayı gösterir.

İstinaf ve temyiz henüz kesinleşme süreci içinde kullanılan olağan yollar iken yargılamanın iadesi, artık kesinlik kazanmış bir hükmün belirli ağır sebepler nedeniyle yeniden ele alınmasını sağlar.

Bu yüzden her hukuki yanılgı, her delil tartışması veya her usul eksikliği yargılamanın iadesi sebebi olmaz.

Kanunda sayılan nedenlerden birine dayanılması gerekir.

Sınav açısından en önemli başlangıç cümlesi şudur: Yargılamanın iadesi, kesin hükmün istikrarı ile adalet ihtiyacı arasında kurulmuş istisnai bir dengedir.

Hüküm kesinleşti diye hiçbir koşulda dokunulamaz denmemiş; ancak kesin hükmü ortadan kaldırabilecek sebepler dar ve sınırlı biçimde gösterilmiştir.

HMK m. 375, yargılamanın iadesi sebeplerini bentler halinde düzenler.

İlk grup, mahkemenin ve hakimin statüsüne ilişkindir.

Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması bir iade sebebidir.

Davaya bakması yasak olan veya hakkındaki ret talebi merciince kesin olarak kabul edilen hakimin karar vermiş ya da karara katılmış olması da aynı şekilde iade sebebi oluşturur.

Burada mesele kararın içeriğinden çok, kararı veren yargısal yapının hukuken sorunlu olmasıdır.

İkinci grup, taraf temsili ve yargılama katılımıyla ilgilidir.

Vekil veya temsilci olmayan kimselerin huzuruyla davanın görülmüş ve karara bağlanmış olması iade sebebidir.

Bu durum, tarafın usul hukuku bakımından gerçek temsil ile yargılamada yer alması gerektiği fikrine dayanır.

HMK m. 376 ayrıca taraflardan birinin alacaklılarına ve aleyhine hüküm kurulan tarafın haleflerine özel bir imkan tanır; borçlu ya da halef olunan kişiyle anlaşma yapılarak bu üçüncü kişilere karşı hileli bir hüküm sonucu oluşturulmuşsa, onlar hükmün iptalini isteyebilir.

Bu düzenleme HMK m. 376’da üçüncü kişilerin hükmün iptalini talep etmesi başlığı altında yer alır.

Üçüncü grup, hükme etki eden delillerle bağlantılıdır.

Yargılama sırasında aleyhine hüküm verilen tarafın elinde olmayan nedenlerle elde edemediği bir belgeyi karar sonrasında ele geçirmesi iade sebebi olabilir.

Karara esas alınan senedin sahteliğine karar verilmesi veya senedin sahte olduğunun mahkeme ya da resmi makam önünde ikrar edilmesi de aynı kapsamdadır.

İfadesi karara esas alınan tanığın sonradan yalan tanıklık yaptığının sabit olması, bilirkişi veya tercümanın hükme esas alınan hususta kasten gerçeğe aykırı beyanda bulunduğunun sabit olması ve lehine karar verilen tarafın karara esas alınan yemini yalan yere ettiğinin ikrar veya yazılı delille sabit olması da sayılmıştır.

Ancak tanık, bilirkişi, tercüman ve yalan yeminle ilgili hallerde kural olarak kesinleşmiş ceza mahkumiyeti aranır.

Ceza kovuşturmasına delil yokluğu dışında bir sebeple başlanamamış veya mahkumiyet kararı verilememişse ceza mahkemesi kararı aranmaz; bu durumda sebep, iade davasında öncelikle ispat edilmelidir.

Dördüncü grup, hükmün dayanağı veya başka hükümlerle çelişkisiyle ilgilidir.

Karara esas alınan bir hükmün kesinleşmiş başka bir hükümle ortadan kalkması iade sebebidir.

Bir dava sonunda verilen hükmün kesinleşmesinden sonra tarafları, konusu ve sebebi aynı olan ikinci davada önceki hükme aykırı bir hüküm verilmiş ve bu hüküm de kesinleşmişse yine iade gündeme gelir.

Buradaki dikkat noktası, ikinci hükümle önceki hüküm arasında kimlik unsurlarının aynı olmasıdır: taraflar, konu ve sebep birlikte aranır.

Beşinci grup, hile ve insan hakları ihlali bağlantılıdır.

Lehine karar verilen tarafın karara tesir eden hileli davranışta bulunması iade sebebidir.

Ayrıca kararın İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiğinin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmesi ya da AİHM başvurusu hakkında dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi de kanunda sayılmıştır.

HMK m. 377 süreleri sebebe göre başlatır.

Mahkemenin kanuna uygun teşekkül etmediği öğrenildiğinde süre işlemeye başlar.

Yasaklı hakim, ret talebi kabul edilmiş hakim veya temsil sorunu gibi hallerde kararın davalıya veya gerçek vekil ya da temsilciye tebliği; alacaklı veya yerine geçenlerin karardan usulen haberdar olması dikkate alınır.

Yeni belgenin elde edilmesi veya hilenin fark edilmesi, ilgili sebepler için başlangıç noktasıdır.

Sahte senet, yalan tanıklık, gerçeğe aykırı bilirkişi veya tercüman beyanı ve yalan yemin hallerinde ceza mahkumiyetinin kesinleşmesi veya ceza sürecinin başlayamaması ya da sonuçsuz kalması önemlidir.

Dayanak ilamın ortadan kalkması halinde bundan haberdar olma; AİHM bağlantılı sebepte ise kesinleşmiş kararın tebliği esas alınır.

Genel süre, ilgili tarihten itibaren üç ay ve kural olarak iade talebine konu hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır.

Ancak aynı taraf, konu ve sebebe sahip çelişkili kesin hüküm sebebinde süre, ilama ilişkin zamanaşımı süresi kadardır.

Süre sorularında hangi bentten hareket edildiğini belirlemek gerekir; tek bir başlangıç tarihi yoktur.

Yargılamanın iadesi talebini içeren dilekçe, kararı veren mahkemece incelenir.

Mahkeme, dayanılan sebebin niteliğine göre talepte bulunandan karşı tarafın zararını karşılayacak uygun teminat isteyebilir.

Talep üzerine mahkeme tarafları davet edip dinler ve üç hususu kendiliğinden inceler: talebin kanuni sürede yapılıp yapılmadığı, kaldırılması istenen hükmün kesin olarak verilmiş veya kesinleşmiş olup olmadığı, ileri sürülen sebebin kanunda yazılı sebeplerden olup olmadığı.

Bunlardan biri eksikse dava esasa girilmeden reddedilir.

Sebep sabit görülürse yeniden yargılama yapılır.

Ortaya çıkacak duruma göre önceki karar onanabilir, kısmen değiştirilebilir veya tamamen değiştirilebilir.

Ancak vekil veya temsilci olmayan kimselerin huzuruyla yargılama yapılması, davacının açık veya zımni muvafakati yoksa, ya da aynı taraf-konu-sebeple çelişkili kesin hüküm sebebi kabul edilirse başka inceleme yapılmadan hüküm iptal edilir.

Bu husus, iade yoluyla incelenmesi istenen hükmün bütün nüshalarında gösterilir.

Yargılamanın iadesi davası hükmün icrasını durdurmaz.

Ancak dava veya hükmün niteliğine ve diğer hallere göre talep üzerine icranın durdurulmasına ihtiyaç varsa, teminat alınarak icranın durdurulmasına karar verilebilir.

İade sebebi bir mahkeme kararına dayanıyorsa teminat istenmez.

Öğrenme için sonuç: Bu kurum kesinleşmiş hükme karşı açılır, sebep listesi kapalıdır, süre sebebe göre başlar ve icra kural olarak devam eder.