Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İnşai Dava Konu Anlatımı

İnşai Davanın Çekirdeği

İnşai dava, Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun dava çeşitleri içinde hukuki durum üzerinde değişiklik doğuran dava türüdür.

Kaynak hüküm, inşai davanın üç sonucu hedefleyebileceğini belirtir: yeni bir hukuki durum yaratılması, mevcut bir hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesi veya mevcut hukuki durumun ortadan kaldırılması.

Bu nedenle inşai dava, yalnızca bir hakkın varlığının belirlenmesini ya da davalının bir edime mahkum edilmesini aşan bir işleve sahiptir.

Bu dava türünde mahkeme kararı, hukuki durumun kendisi üzerinde etki doğurur.

Davacı, mahkemeden hukuki alanda bir yenilik meydana getirmesini ister.

Bu yenilik bazen yeni bir durumun kurulması, bazen var olan durumun içeriğinin değiştirilmesi, bazen de mevcut durumun sona erdirilmesi biçiminde anlaşılır.

Kaynak hüküm bu üç ihtimali açıkça saydığı için inşai davanın kapsamı bu çerçevede öğretilmelidir.

Yeni Hukuki Durum Yaratılması

İnşai davanın ilk görünümü, yeni bir hukuki durum yaratılmasıdır.

Burada dava, mahkeme hükmüyle daha önce bulunmayan bir hukuki durumun ortaya çıkmasına yönelir.

Önemli olan, mahkeme kararının yalnızca açıklayıcı bir belirleme yapmaması; hukuki alanda yeni bir sonuç oluşturmasıdır.

Bu yönüyle inşai dava, tespit davasından ayrılır.

Tespit davasında mahkeme varlık, yokluk veya belge sahteliği konusunda belirleme yapar.

İnşai davada ise mahkeme kararı, hukuki durumun oluşumunda kurucu bir rol üstlenir.

Sınavda “mahkeme kararıyla yeni hukuki durum doğacak” anlamı varsa inşai dava ihtimali güçlenir.

Mevcut Durumun İçeriğinin Değiştirilmesi

İkinci görünüm, mevcut hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesidir.

Burada ortada zaten bir hukuki durum vardır; davacı bu durumun aynen kalmasını değil, mahkeme kararıyla değiştirilmesini ister.

Kaynak hüküm bu ihtimali açıkça inşai dava içinde sayar.

Bu nokta, inşai davanın sadece “kurma” davası olmadığını gösterir.

Var olan hukuki durumun kapsamı, içeriği veya niteliği mahkeme hükmüyle değiştirilecekse dava inşai nitelik taşıyabilir.

Talep sonucunda davalının bir davranışa mahkum edilmesinden çok hukuki durumun değiştirilmesi isteniyorsa eda davası değil, inşai dava düşünülmelidir.

Hukuki Durumun Ortadan Kaldırılması

Üçüncü görünüm, mevcut hukuki durumun ortadan kaldırılmasıdır.

Bu durumda davacı, mahkeme kararıyla var olan hukuki durumun sona erdirilmesini hedefler.

Kaynak hüküm “onun ortadan kaldırılması” ifadesiyle bu sonucu inşai davanın kapsamına alır.

Bu sonuç da tespit davasından farklıdır.

Tespit davasında mahkeme bir hukuki ilişkinin yokluğunu belirleyebilir; ancak inşai davada mevcut durumun mahkeme kararıyla sona erdirilmesi istenir.

Ayrım yine talebin işlevindedir: belirleme mi, hukuki durumda değişiklik mi?

İnşai Hak ve Dava Yoluyla Kullanma Zorunluluğu

HMK, bir inşai hakkın dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hallerde inşai dava açılacağını belirtir.

Bu cümle, inşai davanın inşai hakla ilişkisini kurar.

İnşai hak, kullanılınca hukuki durumda yenilik doğuran hak olarak anlaşılmalıdır; kaynak hüküm bakımından önemli olan, bu hakkın bazı hallerde dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olabilmesidir.

Bu durumda kişi, hukuki sonucu tek taraflı irade açıklamasıyla değil, dava açıp mahkeme hükmüyle elde etmek zorundadır.

Kaynak, hangi inşai hakların hangi maddi hukuk alanlarında doğduğunu ayrıntılandırmaz; bu nedenle açıklama bu genel usul çerçevesiyle sınırlı kalmalıdır.

Sınavda “inşai hakkın dava yoluyla kullanılması zorunluysa” ifadesi görülürse bunun sonucu inşai dava açılmasıdır.

İnşai Hükmün Zamana Etkisi

Kaynak hükmün üçüncü fıkrası, inşai hükümler bakımından önemli bir kural getirir: Kanunlarda aksi belirtilmedikçe inşai hükümler geçmişe etkili değildir.

Bu cümle, inşai davanın sonucunu anlamak için kritiktir.

İnşai hüküm hukuki durumda yenilik doğurur; genel kural olarak bu yenilik geçmişe dönük değil, hükümle bağlantılı şekilde ileriye yönelik düşünülür.

Ancak kanunlarda aksi belirtilmişse bu genel kuralın dışında bir etki öngörülebilir.

Sınav tuzağı burada “inşai hüküm her zaman geçmişe etkilidir” gibi genellemelerde ortaya çıkar.

Kaynak metin bunun tersini genel kural olarak kabul eder: aksi kanunda belirtilmedikçe geçmişe etkili değildir.

Dolayısıyla inşai davayı öğrenirken sadece hukuki durum değişikliğini değil, bu değişikliğin zamansal etkisine ilişkin genel kuralı da hatırlamak gerekir.

Eda ve Tespit Davalarıyla Karşılaştırma

Eda davasında davalıdan verme, yapma veya yapmama şeklinde bir edim istenir.

Tespit davasında bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı-yokluğu ya da belge sahteliği belirlenir.

İnşai davada ise talep, hukuki durumun kurulması, değiştirilmesi veya ortadan kaldırılmasıdır.

Üç dava türü arasındaki fark, mahkemeden istenen yargısal korumanın niteliğinde ortaya çıkar.

Bu nedenle sınavda konu başlığından çok talep sonucuna bakmak gerekir. “Davalı şunu yapsın” deniyorsa eda; “şu hukuki ilişki vardır/yoktur belirlensin” deniyorsa tespit; “mahkeme kararıyla hukuki durum doğsun, değişsin veya sona ersin” deniyorsa inşai dava düşünülür.

İnşai Davada Hükmün İşlevini Okuma

İnşai davanın sınavdaki en güvenilir göstergesi, hükmün mevcut hukuki tabloya etkisidir.

Mahkeme kararı verilmeden önceki hukuki durum ile karar verildikten sonraki hukuki durum arasında kaynak hükmün saydığı türden bir fark doğuyorsa, yani yeni durum yaratılıyor, içerik değişiyor veya mevcut durum ortadan kalkıyorsa inşai nitelik vardır.

Buna karşılık hüküm sadece zaten var olduğu iddia edilen bir hakkı açıklıyorsa tespit; davalıya davranış emrediyorsa eda niteliği ağır basar.

Bu okuma, inşai davayı “yenilik doğuran dava” gibi kısa bir formüle indirgemeden anlamayı sağlar.

Yenilik, kaynak hükümde üç ayrı fiille açıklanır: yaratma, değiştirme, ortadan kaldırma.

Öğrenci bu üç fiili talep sonucunda aradığında, dava türünü daha isabetli ayırır.

Kaynak Sınırları İçinde Kalma

HMK m. 108, inşai davanın genel usuli kimliğini verir; özel maddi hukuk örnekleri veya özel süreler bu kaynak kesitinde yer almaz.

Bu nedenle bu konu çalışılırken kaynakta olmayan örnekler üzerinden yeni kurallar çıkarılmamalıdır.

Öğrenilmesi gereken ana yapı, dava yoluyla kullanılma zorunluluğu bulunan inşai haklarda inşai dava açılması ve aksi kanunda belirtilmedikçe hükmün geçmişe etkili olmamasıdır.

Geçmişe Etki Tuzakları

İnşai hükümlerde zamana etki kuralı ayrı bir sınav değeri taşır.

Kaynak hüküm genel kuralı olumsuz kurar: kanunlarda aksi belirtilmedikçe geçmişe etkili değildir.

Bu cümle, inşai davanın hukuki durumda yenilik doğurmasıyla birlikte okunmalıdır.