Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Temyiz Konu Anlatımı

Temyiz, hukuk muhakemesinde istinaf aşamasından sonra gelen ve Yargıtay tarafından yapılan kanun yolu denetimidir.

HMK m. 361, temyizin konusunu iki ana karar grubu üzerinden kurar: bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinden verilen temyizi mümkün nihai kararlar ve hakem kararlarının iptali talebi üzerine verilen kararlar.

Bu nedenle temyiz, her bölge adliye mahkemesi kararına açık genel bir üst başvuru yolu gibi düşünülmemelidir.

Önce kararın nihai olup olmadığı, sonra da kanunun o karar bakımından temyize izin verip vermediği kontrol edilir.

Süre, kararın tebliğinden itibaren iki haftadır.

Kanun ayrıca davada haklı çıkmış tarafın da hukuki yararı bulunmak şartıyla temyize başvurabileceğini kabul eder.

Bu hüküm, kanun yoluna yalnızca davayı kaybedenin başvurabileceği şeklindeki dar anlayışı düzeltir; kararın gerekçesi, kapsamı veya sonraki hukuki etkisi bakımından haklı çıkan tarafın da korunmaya değer menfaati olabilir.

Temyiz edilebilirlik bakımından HMK m. 362 ayrı bir eşik oluşturur.

Bölge adliye mahkemelerinin miktar veya değeri kırk bin Türk lirasını geçmeyen davalara ilişkin kararları temyize kapalıdır.

Alacağın yalnızca bir kısmı dava edilmişse bu kesinlik sınırı dava edilen kısma göre değil, alacağın tamamına göre belirlenir.

Alacağın tamamı dava edilmişse, kararda asıl talebinin kabul edilmeyen bölümü bu sınırı geçmeyen tarafın temyiz hakkı yoktur; fakat karşı taraf temyize başvurursa diğer taraf da cevap dilekçesiyle kararı temyiz edebilir.

Aynı madde, kira ilişkisinden doğan ve kanunda belirtilen sınırlar dışında kalan bazı davalarla sulh hukuk mahkemesinin görev alanındaki işleri, bölge adliye mahkemesinin yargı çevresindeki ilk derece mahkemelerinin görev ve yetkisi hakkında verdiği kararları, yargı yeri belirlenmesine ilişkin kararları, çekişmesiz yargı işlerinde verilen kararları, soybağına ilişkin sonuç doğuranlar hariç nüfus kayıtlarının düzeltilmesine ilişkin kararları, davanın aynı yargı çevresinde başka mahkemeye nakline ilişkin kararları, geçici hukuki korumalar hakkındaki kararları ve HMK m. 353/1-a kapsamındaki kararları temyiz dışında bırakır.

Bu liste, temyizin istinaftan sonra otomatik bir üçüncü inceleme katı olmadığını gösterir.

Kanun yararına temyiz, tarafların olağan temyiz başvurusundan farklıdır.

HMK m. 363’e göre ilk derece mahkemelerinin kesin olarak verdikleri kararlar, istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararlar ve bölge adliye mahkemesi hukuk dairelerinin ilk derece mahkemesi sıfatıyla kesin olarak verdikleri ya da temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararları için, yürürlükteki hukuka aykırılık iddiasıyla Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı bu yola başvurabilir.

Yargıtay talebi yerinde görürse karar kanun yararına bozulur; ancak bu bozma, kararın hukuki sonuçlarını ortadan kaldırmaz.

Bu yüzden kurumun amacı, somut taraf yararını yeniden kurmaktan çok hukukun doğru ve birörnek uygulanmasına hizmet etmektir.

Temyiz dilekçesi, kanun yolunun usulî omurgasıdır.

HMK m. 364’e göre temyiz dilekçeyle yapılır ve dilekçeye karşı taraf sayısı kadar örnek eklenir.

Dilekçede temyiz eden ile karşı tarafın davadaki sıfatları, ad ve soyadları, Türkiye Cumhuriyeti kimlik numaraları ve adresleri; varsa kanuni temsilci ve vekil bilgileri; temyiz edilen kararın hangi bölge adliye mahkemesi hukuk dairesinden verildiği, tarihi ve sayısı bulunur.

Yargıtayın bozma kararı üzerine verilen yeni karar veya direnme kararı temyiz ediliyorsa, bu kararın hangi mahkemeye ait olduğu, tarihi ve sayısı da gösterilir.

İlamın tebliğ tarihi, kararın özeti, temyiz sebepleri ve gerekçesi, duruşma isteniyorsa bu istek ve imza dilekçenin diğer unsurlarıdır.

Bununla birlikte dilekçe, temyiz edenin kimliğini ve imzasını içeriyor, temyiz olunan kararı yeterince belli ediyorsa diğer eksiklikler yüzünden hemen reddedilmez; temyiz incelemesi yapılır.

Dilekçenin nereye verileceği HMK m. 365’te düzenlenir.

Başvuru, kararı veren bölge adliye mahkemesi hukuk dairesine, Yargıtayın bozması üzerine hüküm veren ilk derece mahkemesine ya da temyiz edenin bulunduğu yer bölge adliye mahkemesi hukuk dairesine veya ilk derece mahkemesine verilebilir.

Dilekçe kararı veren mahkemeden başka bir mahkemeye verilmişse temyiz defterine kaydedilir ve durum derhâl kararı temyiz edilen mahkemeye bildirilir.

Temyiz edene ücretsiz alındı belgesi verilmesi, başvurunun yapıldığına ilişkin usulî güvence sağlar.

HMK m. 366 da istinaf yolundaki bazı hükümlerin temyizde kıyas yoluyla uygulanacağını söyler; dilekçenin verilmesi, harç ve giderler, süre dışı veya kesin karara ilişkin dilekçenin reddi, cevap, katılma, feragat ve ön inceleme bu çerçevede temyiz usulüne bağlanır.

Temyiz başvurusu, kural olarak kararın icrasını durdurmaz.

HMK m. 367, İcra ve İflas Kanunundaki icranın geri bırakılması hükmünü saklı tutar; fakat nafaka kararlarında icranın geri bırakılmasına karar verilemeyeceğini ayrıca belirtir.

Kişiler hukuku, aile hukuku ve taşınmaz mal ile ilgili ayni haklara ilişkin kararlar ise kesinleşmedikçe yerine getirilemez.

Kötüniyetle temyiz bakımından HMK m. 368, Yargıtayın HMK m. 329 hükümlerini uygulayabileceğini düzenler.

Böylece temyiz hakkı tanınırken, bu hakkın usul ekonomisini bozacak veya karşı tarafı haksız biçimde zorlayacak şekilde kullanılması da yaptırımsız bırakılmaz.

Yargıtay incelemesinin kapsamı HMK m. 369’da belirginleşir.

Yargıtay, tarafların ileri sürdüğü temyiz sebepleriyle bağlı değildir; kanunun açık hükmüne aykırı gördüğü diğer hususları da inceleyebilir.

Bu nokta, temyizi istinaftan ayıran temel özelliklerden biridir.

İnceleme kural olarak dosya üzerinden yapılır.

Ancak tüzel kişiliğin feshine veya genel kurul kararlarının iptaline, evlenmenin butlanına veya iptaline, boşanma veya ayrılığa, velayete, soybağına ve kısıtlamaya ilişkin davalarla miktar veya değeri altmış bin Türk lirasını aşan alacak ve ayın davalarında taraflardan biri temyiz veya cevap dilekçesinde duruşma isterse Yargıtay duruşma günü belirler.

Tebliğ tarihi ile duruşma günü arasında en az iki hafta bulunması gerekir; tebligat gideri verilmemişse duruşma talebi dikkate alınmaz, eksik duruşma gideri tamamlanmazsa talep geri alınmış sayılır.

Yargıtay, bu sınırlardan bağımsız olarak bilgi almak için kendiliğinden de duruşma yapılmasına karar verebilir.

Yargıtayın karar seçenekleri onama, düzelterek onama ve bozma ekseninde anlaşılır.

HMK m. 370’e göre Yargıtay onama kararında, onadığı kararın hukuk kurallarına uygunluk gerekçesini göstermek zorundadır.

Karar esas yönünden kanuna uygunsa, fakat kanunun olaya uygulanmasında hata yapılmışsa ve bu hata yeniden yargılama gerektirmiyorsa Yargıtay kararı düzelterek onayabilir.

Tarafların kimliklerine ilişkin yanlışlıklar ile yazı, hesap veya açık ifade yanlışlıkları da bu yolla düzeltilebilir.

Karar usule ve kanuna uygun olmakla birlikte gösterilen gerekçe doğru değilse, gerekçe değiştirilerek ve düzeltilerek onama yapılır.

Buna karşılık HMK m. 371 uyarınca hukukun veya taraflar arasındaki sözleşmenin yanlış uygulanması, dava şartlarına aykırılık, taraflardan birinin ispat için dayandığı delilin kanuni sebep olmaksızın kabul edilmemesi ya da karara etki eden yargılama hatası veya eksiklikleri bozma sebebidir.

Bozma ve onama kararları mahkeme yazı işleri müdürü tarafından taraflara derhâl tebliğ edilir; tebliğ giderleri temyiz talebinde bulunandan peşin alınır.

Bozma sonrasındaki yol, bozulan kararın niteliğine göre değişir.

HMK m. 373’e göre Yargıtayın bozması, bölge adliye mahkemesinin başvuruyu esastan reddetmesine ilişkinse bölge adliye mahkemesi kararı kaldırılır ve dosya kararı veren ilk derece mahkemesine veya uygun görülen başka bir ilk derece mahkemesine gönderilir.

Bölge adliye mahkemesi düzelterek veya yeniden esas hakkında karar vermiş ve bu karar bozulmuşsa dosya kararı veren ya da uygun görülen başka bir bölge adliye mahkemesine gönderilir.