Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Tahkim ve Dava Şartı Arabuluculuk Konu Anlatımı

Başlığın sınırını doğru kurmak

Bu konu iki farklı mahkeme dışı uyuşmazlık çözümüyle temas eder: tahkim ve arabuluculuk.

Ancak assigned kaynak olan HMK, tahkimi ayrıntılı ve bağımsız bir yargılama rejimi olarak düzenlerken, arabuluculuğu bu bölümde sınırlı biçimde gösterir.

HMK metninde arabuluculuk özellikle ön inceleme duruşmasında tarafların sulh veya arabuluculuğa teşvik edilmesi ve genel dava şartı rejimi bağlamında görünür.

Bu nedenle bu açıklama, özel kanunlardaki dava şartı arabuluculuk ayrıntılarını genişletmez; kaynakta bulunan HMK çerçevesiyle yetinir.

Öğrenme açısından ilk ayrım şudur: tahkim, uyuşmazlığın mahkeme yerine hakem veya hakem kurulunca çözümlenmesine ilişkin bir yargılama yoludur.

Dava şartı ise mahkemenin davayı esastan inceleyebilmesi için bulunması gereken usuli ön koşuldur.

Arabuluculuk bazı hallerde dava öncesi zorunlu süreç olabilir; fakat bu zorunluluğun özel kapsamı HMK kaynağında değil, diğer kanunlarda yer alır.

HMK açısından dava şartı eksikliği varsa mahkeme bunu her aşamada kendiliğinden araştırır.

Tahkimin uygulanma alanı

HMK tahkim hükümleri, Milletlerarası Tahkim Kanununun tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklar için uygulanır.

Bu cümle, iç tahkim alanını çizer.

Uyuşmazlık yabancılık unsuru taşıyorsa veya tahkim yeri Türkiye olarak belirlenmemişse HMK hükümlerinin uygulanma alanı ayrıca değerlendirilir.

Bu başlıkta kaynak, iç tahkimi merkez alır.

Tahkime elverişlilik de sınır koyar.

Bir uyuşmazlık taşınmaz üzerindeki ayni hakkı ilgilendiriyorsa ya da tarafların iradeleriyle serbestçe sonuçlandıramayacağı bir işe dayanıyorsa hakem yargılamasına götürülemez.

Böyle bir konuda taraflar tahkim anlaşması yapsa bile uyuşmazlığın hakemce çözümlenmesi mümkün olmaz.

Sınav tuzağı burada doğar: her özel hukuk uyuşmazlığı sırf taraflar anlaşmıştır diye tahkime elverişli sayılmaz.

Tahkim sözleşmesi ve şekil

Tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşmeden veya sözleşme dışı hukuki ilişkiden doğmuş ya da doğabilecek uyuşmazlıkların tamamını veya bir kısmını hakem ya da hakem kuruluna bırakma anlaşmasıdır.

Bu anlaşma, ana sözleşmenin içinde tahkim şartı olarak bulunabilir veya ayrı bir sözleşme şeklinde yapılabilir.

Yazılı şekil temel şarttır.

Yazılı şeklin sağlanması için imzalı belge yanında mektup, telgraf, teleks, faks benzeri iletişim araçları veya elektronik ortama geçirilmiş irade açıklamaları yeterli olabilir.

Hatta dava dilekçesinde yazılı bir tahkim sözleşmesinin varlığı ileri sürülür ve davalı cevap dilekçesinde buna itiraz etmezse yazılı şekil şartı karşılanmış sayılır.

Tahkim şartı içeren bir belgeye, onu ana sözleşmenin parçası yapmak amacıyla yollama yapılması da tahkim sözleşmesi sonucunu doğurabilir.

Tahkim şartının bağımsızlığı özellikle önemlidir.

Asıl sözleşmenin geçersiz olduğu itirazı veya tahkim sözleşmesinin henüz doğmamış uyuşmazlığa ilişkin olduğu itirazı, tahkim sözleşmesine karşı ileri sürülemez.

Hakem veya hakem kurulu da kendi yetkisi hakkında karar verebilir; tahkim şartı, sözleşmenin diğer hükümlerinden bağımsız değerlendirilir.

Tahkim itirazı ve mahkemenin rolü

Tahkim sözleşmesinin konusuna giren bir uyuşmazlık için mahkemede dava açılırsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir.

Mahkeme, tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkansız değilse itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder.

Bu nokta, dava şartı ile karıştırılmamalıdır: HMK metni tahkim itirazını ilk itiraz olarak düzenler.

Tahkimde mahkeme yardımı sınırlıdır.

Mahkemeler ancak HMK tahkim kısmında açıkça izin verilen hallerde yardımcı olabilir.

Tahkim yeri belirlenmişse, mahkemenin yapacağı işlerde görevli ve yetkili mahkeme konusuna göre tahkim yeri asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesidir.

Tahkim yeri belirlenmemişse görev yine konuya göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi; yetki ise davalının Türkiye’deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya işyeri mahkemesine bağlanır.

Geçici koruma ve delil

Aksi kararlaştırılmadıkça hakem veya hakem kurulu tahkim sırasında ihtiyati tedbir veya delil tespitine karar verebilir.

Uygun teminat istenebilir.

Hakemce verilen tedbir kararının icra edilebilirliği için, geçerli tahkim sözleşmesi bulunması kaydıyla mahkemeden karar alınabilir.

Hakem veya taraflarca görevlendirilecek başka kişi zamanında ya da etkin hareket edemeyecekse taraf mahkemeden ihtiyati tedbir veya delil tespiti isteyebilir.

Bu haller yoksa mahkemeye başvuru, hakem veya hakem kurulundan izin alınmasına ya da tarafların yazılı sözleşmesine dayanmalıdır.

Bu düzenleme, tahkimde ana karar merciinin hakem olduğunu; mahkemenin ise tamamlayıcı rol üstlendiğini gösterir.

Hakemler, usul ve karar

Taraflar hakem sayısını belirleyebilir; fakat sayı tek olmalıdır.

Sayı kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir.

Hakem seçim usulünü taraflar serbestçe belirler.

Anlaşma yoksa tek hakemde anlaşamama halinde mahkeme seçer; üç hakemde taraflar birer hakem seçer, bu iki hakem üçüncü hakemi belirler.

Hakem sayısı birden fazlaysa en az bir hakemin kendi alanında beş yıl ve daha fazla kıdeme sahip hukukçu olması gerekir.

Hakemin tarafsızlığı ve bağımsızlığı korunur.

Hakemlik önerilen kişi, kabulden önce şüphe doğurabilecek durumları açıklamak zorundadır.

Ret sebepleri ve ret usulü HMK’da ayrıca gösterilir.

Taraflar yargılama usulünü emredici hükümler saklı kalmak kaydıyla serbestçe kararlaştırabilir; anlaşma yoksa hakem kurulu HMK hükümlerini gözeterek uygun usulü yürütür.

Taraf eşitliği ve hukuki dinlenilme hakkı tahkimin temel güvenceleridir.

Hakem kararı belirli unsurları içermelidir: hakemlerin, tarafların ve temsilcilerin kimlik bilgileri; hukuki sebepler ve gerekçe; açık ve kesin hak ve borçlar; giderler; iptal davası yolu ve süresi; tahkim yeri ve karar tarihi; imzalar.

Karara karşı olağan yol, yalnız iptal davasıdır.

İptal davası tahkim yeri bölge adliye mahkemesinde açılır ve bir ay içinde kullanılmalıdır.

İptal sebepleri; geçersiz tahkim sözleşmesi, usule aykırı hakem seçimi, süresinde karar verilmemesi, yetki aşımı, usulün karara etkili aykırılığı, taraf eşitliği ve hukuki dinlenilme hakkının ihlali, tahkime elverişsizlik ve kamu düzenine aykırılık gibi sınırlı nedenlerden oluşur.

Arabuluculuk ve dava şartı bağlantısı

HMK madde 114 genel dava şartlarını sayar ve diğer kanunlardaki dava şartlarını saklı tutar.

Madde 115’e göre mahkeme dava şartlarının mevcut olup olmadığını her aşamada kendiliğinden araştırır; taraflar da eksikliği her zaman ileri sürebilir.