Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İhtiyati Haciz Konu Anlatımı

Kavram ve Korunan Menfaat

İhtiyati haciz, İcra ve İflas Kanunu m. 257-268 arasında düzenlenen, para alacağının tahsilini güvence altına alan geçici bir hukuki korumadır.

İhtiyati tedbirden ayrılan en önemli yönü, uyuşmazlık konusu hakkı korumaktan çok para alacağının ileride tahsil edilebilmesini sağlamaya yönelmesidir.

Alacaklı henüz kesin haciz aşamasına gelmemiş olsa bile, kanundaki şartlar varsa borçlunun malvarlığı üzerinde geçici bir haciz etkisi yaratabilir.

Bu etki alacaklıya tahsil güvencesi sağlar; fakat kanun aynı zamanda borçlu ve üçüncü kişilerin haksız hacizden zarar görmemesi için teminat, itiraz ve tamamlayıcı işlem kuralları getirir.

Şartlar: Vadesi Gelmiş ve Gelmemiş Borç Ayrımı

İİK m. 257’nin ilk cümlesi temel kuralı kurar: Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun elinde veya üçüncü kişide bulunan taşınır ve taşınmaz malları ile alacakları ve diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir.

Burada üç ana unsur vardır.

Alacak para borcu olmalıdır.

Alacak rehinle temin edilmemiş olmalıdır.

Borcun vadesi gelmiş olmalıdır.

Bu şartlar birlikte gerçekleştiğinde ihtiyati haciz istenebilir.

Vadesi gelmemiş borçlarda kanun daha dar davranır.

Böyle bir borç için ihtiyati haciz ancak iki halde istenebilir.

Birincisi, borçlunun belirli yerleşim yerinin olmamasıdır.

İkincisi, borçlunun taahhütlerinden kurtulmak amacıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya veya kendisi kaçmaya hazırlanması, kaçması ya da bu amaçla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunmasıdır.

Bu suretle ihtiyati haciz konulursa borç yalnız borçlu bakımından muaccel hale gelir.

Bu ayrıntı, vadesi gelmemiş borçlarda haciz şartlarıyla muacceliyet sonucunu birlikte düşündürür.

Karar, Delil ve Kanun Yolu

İhtiyati hacze, İİK m. 50’ye göre yetkili mahkeme karar verir.

Alacaklı, alacağı ve gerektiğinde haciz sebepleri hakkında mahkemede kanaat uyandıracak deliller göstermek zorundadır.

Burada kesin ispat değil, mahkemeyi ihtiyati haciz kararı vermeye ikna edecek düzeyde delil aranır.

Mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir; bu nedenle ihtiyati haciz kararı borçlu dinlenmeden de verilebilir.

Talebin reddi halinde karar gerekçeli olmalıdır ve bu ret kararına karşı istinafa başvurulabilir.

Aleyhine ihtiyati haciz kararı yüzüne karşı verilen taraf da istinafa gidebilir.

Bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir.

Bu düzenleme, ihtiyati haczin hızlı koruma amacına uygun olarak kanun yolu sürecini sınırlı ve öncelikli hale getirir.

Teminat ve Haksız Haciz Sorumluluğu

İhtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıktığı takdirde borçlunun ve üçüncü kişinin uğrayacağı bütün zararlardan sorumludur ve teminat vermek zorundadır.

Ancak alacak bir ilama dayanıyorsa teminat aranmaz.

Alacak ilam niteliğinde bir belgeye dayanıyorsa teminatın gerekip gerekmediğini mahkeme takdir eder.

Tazminat davası ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir.

Bu yapı, alacaklının hızlı koruma elde etmesini mümkün kılarken, haksız uygulamanın zararlarını karşılamak için güvence oluşturur.

Kararın İçeriği ve İnfazı

İhtiyati haciz kararında alacaklının ve gerektiğinde temsilcisinin, borçlunun adı, soyadı ve yerleşim yeri yazılır.

Haczin hangi belgelere dayanılarak ve ne miktar alacak için konulduğu gösterilir.

Haciz sebebi, haczolunacak şeyler ve alacaklının zararı tazminle yükümlü olduğu ile gösterilen teminatın nelerden ibaret bulunduğu da kararda yer alır.

Bu unsurlar, kararın uygulanabilir ve denetlenebilir olmasını sağlar.

Karar alındıktan sonra alacaklının bekleme serbestisi yoktur; karar tarihinden başlayarak on günlük süre içinde, kararı vermiş mahkemenin yargı çevresinde bulunan icra dairesine başvurup ihtiyati haczin uygulanmasını talep etmelidir.

On günlük süre kullanılmadan geçerse karar ayrıca bir işleme gerek olmaksızın etkisini yitirir.

Uygulama, haczin yapılma biçimini düzenleyen hükümlere göre yürütülür.

İnfaz aşamasına yönelik şikayetlerde görevli yer, haczi uygulayan icra dairesinin bağlı bulunduğu icra mahkemesidir.

Haczi icra eden memur tutanak düzenler; haczolunan şeyler ve kıymetleri bu tutanakta gösterilir ve tutanak derhal icra dairesine verilir.

İcra dairesi, haciz sırasında hazır bulunmayan alacaklı ve borçluya, gerekirse üçüncü kişiye, tutanağın birer suretini üç gün içinde tebliğ eder.

Haczolunan mallar, borçlu veya üçüncü kişi tarafından uygun güvence sağlanması halinde onlara bırakılabilir; istenecek teminat borç ve masraf tutarını geçemez.

Tamamlayıcı Merasim

İhtiyati haciz, tek başına alacağın tahsili değildir; onu tamamlayan işlemler yapılmazsa etkisini kaybeder.

Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptıran alacaklı, haczin uygulanmasından, haciz yokluğunda yapılmışsa tutanağın kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde takip talebinde bulunmalı veya dava açmalıdır.

İcra takibinde borçlu ödeme emrine itiraz ederse bu itiraz alacaklıya tebliğ edilir; alacaklı tebliğden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemeli veya mahkemede dava açmalıdır.

İcra mahkemesi itirazın kaldırılması talebini reddederse alacaklı kararın tefhim veya tebliğinden itibaren yedi gün içinde dava açmalıdır.

İhtiyati haciz alacak davası görülürken konulmuşsa veya alacaklı bu kapsamda dava açmışsa, esas hakkındaki hükmün mahkemece tebliğinden itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunmalıdır.

Alacaklı bu süreleri geçirirse, davasından veya takip talebinden vazgeçerse, takip talebi kanuni sürelerin geçmesiyle düşerse, dava dosyası işlemden kaldırılıp bir ay içinde yenilenmezse veya alacaklı davasında haksız çıkarsa ihtiyati haciz hükümsüz kalır.

Borçlu süresinde ödeme emrine itiraz etmezse, itirazı icra mahkemesince kesin olarak kaldırılırsa veya mahkemece iptal edilirse ihtiyati haciz kendiliğinden icrai hacze dönüşür.

İtiraz, Kaldırma ve İştirak

Borçlu, kendisi dinlenmeden verilen ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı; huzuruyla yapılan hacizlerde uygulamadan, aksi halde tutanağın tebliğinden itibaren yedi gün içinde mahkemeye başvurarak itiraz edebilir.

Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler de ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde haczin sebeplerine veya teminata itiraz edebilir.

Mahkeme yalnız gösterilen sebeplerle sınırlı inceleme yapar; itiraz eden dayandığı belgeleri dilekçesine eklemelidir.

İtiraz üzerine verilen karara karşı istinaf mümkündür; bölge adliye mahkemesi başvuruyu öncelikle inceler ve kararı kesindir.