Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Belirsiz Alacak Davası Konu Anlatımı

Belirsiz Alacak Davasının Amacı

Belirsiz alacak davası, HMK'nın dava çeşitleri içinde alacağın miktarı veya değerinin dava açılırken tam ve kesin olarak belirlenemediği durumlar için kabul edilmiş özel bir dava yoludur.

Kaynak hüküm, bu davanın açılabilmesi için davanın açıldığı tarihe odaklanır.

Eğer alacağın miktarını ya da değerini tam ve kesin biçimde belirleyebilmek davacıdan beklenemiyorsa veya bu belirleme imkansızsa, alacaklı belirsiz alacak davası açabilir.

Bu düzenlemenin merkezinde iki unsur vardır: başlangıçta tam ve kesin belirleyememe hali ile sonradan belirleme imkanı.

Dava, davacıya hiçbir şey belirtmeden dava açma serbestisi vermez.

Aksine, hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri göstermesini şart koşar.

Bu yüzden belirsiz alacak davası, ölçüsüz bir belirsizlik değil, kanunun çizdiği sınırlar içinde kontrollü bir talep kurma yoludur.

Açılış Şartı: Tam ve Kesin Belirleyememe

Kaynak hükme göre belirleyememe iki biçimde ortaya çıkabilir.

İlk olarak, alacağın miktarını veya değerini tam ve kesin belirlemenin davacıdan beklenemeyeceği bir hal bulunabilir.

İkinci olarak, böyle bir belirleme imkansız olabilir.

Her iki ihtimalde de değerlendirme dava açıldığı tarihe göre yapılır.

Bu nokta sınav bakımından çok önemlidir.

Belirsiz alacak davasının açılabilmesi için davacının sadece “ben miktarı belirtmek istemiyorum” demesi yeterli değildir.

Kanun, belirlemenin davacıdan beklenememesi veya imkansız olması gibi objektif bir gerekçe arar.

Eğer alacak miktarı dava açılırken tam ve kesin biçimde belirlenebiliyorsa, kaynak hükmün öngördüğü belirsiz alacak davası zemini oluşmaz.

Başlangıçta Gösterilmesi Gerekenler

Belirsiz alacak davasında davacı, hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri belirtmelidir.

Hukuki ilişki, talebin dayandığı hukuki bağın ne olduğunu gösterir.

Asgari miktar veya değer ise talebin başlangıç seviyesini ortaya koyar.

Bu şartlar, davanın tamamen boş veya sınırsız bir taleple açılmasını önler.

Öğrenci açısından burada yapılacak hata, “belirsiz” kelimesini “hiç miktar yazılmayacak” şeklinde anlamaktır.

Kaynak hüküm böyle söylemez.

Tam ve kesin miktar belirlenemese bile davacı asgari bir miktar ya da değer gösterecektir.

Bu nedenle belirsiz alacak davası, hem davacının belirleyememe sorununu dikkate alır hem de dava talebinin belli bir hukuki ilişki ve asgari tutar üzerinden kurulmasını ister.

Sonradan Tam ve Kesin Belirleme

HMK, davanın ilerleyen aşamasında alacağın miktarı veya değerinin belirlenebilir hale gelmesini ayrıca düzenler.

Karşı tarafın verdiği bilgi veya tahkikat sonucu alacağın miktarı ya da değeri tam ve kesin olarak belirlenebilecek hale geldiğinde, hakim davacıya tahkikat sona ermeden iki haftalık kesin süre verir.

Bu süre içinde davacı talebini tam ve kesin olarak belirleyebilir.

Bu aşamanın üç kritik parçası vardır.

Birincisi, belirlenebilirlik karşı tarafın verdiği bilgiyle veya tahkikat sonucuyla ortaya çıkabilir.

İkincisi, süre hakim tarafından verilir ve tahkikat sona ermeden verilmelidir.

Üçüncüsü, süre iki haftalık kesin süredir.

Kesin süre vurgusu, bu imkanın disiplinli kullanılacağını gösterir.

İddianın Genişletilmesi Yasağına Tabi Olmama

Kaynak hüküm, davacının bu iki haftalık kesin süre içinde talebini tam ve kesin olarak belirlerken iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmayacağını belirtir.

Bu, belirsiz alacak davasının işlevini tamamlayan bir sonuçtur.

Çünkü davacı başlangıçta tam miktarı belirleyemediği için asgari miktarla dava açmıştır; daha sonra belirlenebilirlik doğunca talebini kesinleştirmesi kanunun tanıdığı mekanizma içinde gerçekleşir.

Burada dikkat edilmesi gereken şey, bu imkanın sınırsız ve zamansız olmadığıdır.

Kaynak metin bunu hakimin tahkikat sona ermeden vereceği iki haftalık kesin süreye bağlar.

Dolayısıyla sınavda davacının her aşamada serbestçe talep artırabileceği gibi geniş bir sonuç çıkarılmamalıdır.

Sürede Belirleme Yapılmazsa Sonuç

Davacı, verilen kesin süre içinde talebini tam ve kesin olarak belirlemezse dava, talep sonucunda belirtilen miktar veya değer üzerinden görülüp karara bağlanır.

Bu sonuç, belirsiz alacak davasındaki başlangıç asgari tutarının önemini gösterir.

Davacı sonradan belirleme imkanını kullanmazsa yargılama, talep sonucunda yer alan miktar veya değerle sınırlı şekilde devam eder.

Bu düzenleme, hem davacıya belirleme imkanı verir hem de yargılamanın belirsiz şekilde sürmesini önler.

Belirsiz alacak davası bu yönüyle dinamik bir dava türüdür: başlangıçta belirlenemeyen alacak, bilgi veya tahkikatla belirlenebilir hale geldiğinde talep kesinleştirilir; kesinleştirilmezse başlangıçta gösterilen miktar veya değer esas alınır.

Kısmi Davadan Ayrılabilecek Nokta

Kaynak bölümde belirsiz alacak davasından sonra kısmi dava düzenlenir.

Kısmi davada, talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olduğu durumlarda sadece bir kısmı dava yoluyla ileri sürülebilir.

Belirsiz alacak davasında ise vurgu, talep konusunun bölünebilirliğinden çok alacağın miktar veya değerinin dava tarihinde tam ve kesin belirlenememesidir.

Bu nedenle sınavda “davacı sadece bir kısmını ileri sürüyor” anlatımı kısmi dava; “miktar dava açılırken tam ve kesin belirlenemiyor, hukuki ilişki ve asgari miktar gösteriliyor” anlatımı belirsiz alacak davası yönünde okunmalıdır.

Başlık Değişikliği ve Mülga Fıkra Notu

Kaynak metinde madde başlığına ilişkin bir dipnot ve üçüncü fıkranın mülga olduğu bilgisi yer alır.

Bu bilgiler, yürürlükteki metnin hangi ifadeyle okunacağını gösterir; fakat konu bakımından ana öğretici yapı birinci ve ikinci fıkralardadır.

Bu nedenle belirsiz alacak davası çalışılırken güncel madde metnindeki başlık ve mülga fıkra notu fark edilmeli, ancak yürürlükte olmayan fıkradan kural çıkarılmamalıdır.

Talep Sonucunun Önemi

Dava süresinde kesinleştirilmezse talep sonucunda belirtilen miktar veya değer üzerinden karara bağlanır.

Bu sonuç, başlangıçta yazılan asgari miktarın sadece sembolik olmadığını gösterir.

Davacı belirsiz alacak davası açarken hukuki ilişkiyi ve asgari değeri dikkatli kurmalıdır; çünkü sonradan belirleme imkanı kullanılmazsa yargılama o talep sonucu üzerinden sonuçlanır.

Kesin Sürenin Öğretici Anlamı

Hakimin vereceği iki haftalık kesin süre, belirsiz alacak davasının geçici belirsizlik mantığını gösterir.

Dava açılırken tam miktar belirlenemediği için davacı korunur; fakat tahkikat veya karşı taraf bilgisiyle miktar belirlenebilir hale geldiğinde belirsizlik sürdürülmez.