Hakim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Yetki Konu Anlatımı

Yetkiyi görevden ayırmak

Yetki, görevli mahkeme türü belirlendikten sonra hangi yer mahkemesinin davaya bakacağını gösterir.

Bu nedenle yetki konusunu öğrenirken önce görev-yetki ayrımını netleştirmek gerekir.

Asliye hukuk mahkemesi mi sulh hukuk mahkemesi mi sorusu görevle ilgilidir.

İstanbul asliye hukuk mahkemesi mi Ankara asliye hukuk mahkemesi mi sorusu ise yetkiyle ilgilidir.

HMK'nin yetki hükümleri, diğer kanunlarda yer alan yetkiye ilişkin hükümler saklı kalmak üzere uygulanır.

Bu ifade, HMK'nin genel çerçeve sunduğunu; özel kanunlarda farklı bir yetki düzenlemesi varsa bunun ayrıca dikkate alınacağını gösterir.

Genel yetkili mahkeme

HMK'nin temel yetki kuralı davalı merkezlidir.

Genel yetki bakımından dava, açıldığı anda davalının yerleşim yerine bağlı mahkemeyle ilişkilendirilir.

Yerleşim yeri ise Türk Medeni Kanunu hükümlerine göre belirlenir.

Bu kural yargılamanın başlangıç noktasını kurar: özel veya kesin bir yetki hükmü yoksa davacı, davasını davalının yerleşim yeri mahkemesinde açmalıdır.

Davanın açıldığı tarih esas alındığı için sonradan değişen yerleşim yeri genel yetki belirlemesinde başlangıç anındaki durumu ortadan kaldırmaz.

Birden fazla davalı varsa HMK davacıya kolaylaştırıcı bir seçenek tanır.

Dava, davalılardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.

Ancak dava sebebine göre kanun davalıların tamamı hakkında ortak yetkili bir mahkeme göstermişse o yer mahkemesi esas alınır.

Ayrıca birden fazla davalı bulunan durumda dava, davalılardan birini yalnız kendi yerleşim yeri mahkemesinden başka bir mahkemeye getirmek amacıyla açılmışsa, deliller veya belirtiler bunu gösteriyorsa, mahkeme ilgili davalının itirazı üzerine onun hakkındaki davayı ayırır ve yetkisizlik kararı verir.

Böylece kanun seçenek hakkının kötüye kullanılmasını önler.

Özel yetki halleri

HMK, genel yetki yanında davanın niteliğine uygun özel yetki kuralları getirir.

Memur, işçi, öğrenci, asker gibi bir yerde geçici olarak oturanlara karşı açılacak alacak veya taşınır mal davalarında, orada bulunmalarının uzunca bir süre devam edebilmesi şartıyla bulundukları yer mahkemesi de yetkilidir.

Türkiye'de yerleşim yeri bulunmayanlar için genel yetkili mahkeme, davalının Türkiye'deki mutad meskeninin bulunduğu yer mahkemesidir.

Diğer özel yetki halleri saklı kalmak üzere malvarlığı haklarına ilişkin davalar, uyuşmazlık konusu malvarlığı unsurunun bulunduğu yerde de açılabilir.

Sözleşmeden doğan davalarda sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesi de yetkilidir.

Bu, davalının yerleşim yeri mahkemesinin yanında ifa yeriyle bağlantılı bir mahkeme seçeneği yaratır.

Haksız fiilden doğan davalarda ise haksız fiilin işlendiği yer, zararın meydana geldiği yer, zararın meydana gelme ihtimalinin bulunduğu yer veya zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Bu düzenleme haksız fiilin farklı coğrafi temas noktalarını dikkate alır.

Karşı davada yetki de pratik bir bağlantı kuralıdır.

Kesin yetki söz konusu değilse, asıl davaya bakan mahkeme karşı davaya da bakmaya yetkilidir.

Şubeler bakımından, bir şubenin işlemlerinden doğan davalarda o şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Sigorta sözleşmelerinde zarar sigortaları için malın bulunduğu veya rizikonun gerçekleştiği yer gibi bağlantılar; can sigortalarında ise sigorta ettiren, sigortalı veya lehtarın yerleşim yeri mahkemesi önem taşır.

Ancak deniz sigortaları bu hükmün kapsamı dışında tutulmuştur.

Kesin yetki halleri

Yetki kuralları her zaman aynı güçte değildir.

Bazıları seçimlik özel yetki niteliğindedir; bazıları ise kesin yetki olarak düzenlenmiştir.

Kesin yetki, davanın yalnız kanunun gösterdiği yer mahkemesinde açılabileceği anlamına gelir.

Miras hukukunda terekenin paylaşılması, paylaşma sözleşmesinin geçersizliği, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak, mirasçılar arasında terekenin yönetiminden kaynaklanan davalar ve terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak tüm davalarda ölen kişinin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Terekedeki bir mal hakkında açılacak istihkak davasında ise terekenin yazımı ve tespiti zamanında mal nerede bulunuyorsa orada da dava açılabilir.

Mirasçılık belgesinin iptali ve yeni belge verilmesi davalarında mirasçıların her birinin oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Taşınmazın aynından doğan davalarda kesin yetki özellikle güçlüdür.

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişikliğe yol açabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliği yahut alıkoyma hakkına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

İrtifak haklarında üzerinde irtifak hakkı kurulan taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi yetkilidir.

Dava birden fazla taşınmaza ilişkinse taşınmazlardan birinin bulunduğu yerde diğerleri hakkında da dava açılabilir.

Özel hukuk tüzel kişilerinin ortaklık veya üyelik ilişkileriyle sınırlı bazı davalarında ilgili tüzel kişinin merkezinin bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

Can sigortalarında sigorta ettiren, sigortalı veya lehtarın leh veya aleyhine açılacak davalarda onların yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Bu örnekler, kesin yetkinin yalnız taşınmaz davalarına özgü olmadığını, kanunun güçlü bağlantı gördüğü farklı alanlarda da kabul edildiğini gösterir.

Yetki sözleşmesi

HMK, tarafların bazı koşullarla yetki sözleşmesi yapmasına izin verir; fakat bu imkân herkese ve her davaya açık değildir.

Yetki sözleşmesi yapma imkanı, tacirler ile kamu tüzel kişilerine tanınmıştır; bu kişiler mevcut veya ileride doğabilecek belirli uyuşmazlıklar için bir ya da birkaç mahkemeyi seçebilir.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça dava yalnız sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır.

Yetki sözleşmesinin geçerli olabilmesi için bazı şartlar vardır.

Öncelikle tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konularda ve kesin yetki hallerinde yetki sözleşmesi yapılamaz.

Sözleşme yazılı olmalıdır.

Uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişki belirli veya belirlenebilir olmalıdır.

Yetkili kılınan mahkeme veya mahkemeler gösterilmelidir.

Bu şartlar, yetki sözleşmesini belirsiz ve geniş bir mahkeme seçimi olmaktan çıkarır; belirli bir hukuki ilişki ve belirli mahkeme bağlantısı arar.

Yetki itirazı ve sonuçları

Yetki itirazının nasıl ileri sürüleceği, kesin yetki ile kesin olmayan yetki ayrımına göre değişir.

Kesin yetki bulunan davalarda mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırmak zorundadır.

Taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir.

Bu nedenle kesin yetki, tarafların susmasıyla aşılabilecek bir usul eksikliği değildir.

Kesin olmayan yetkide ise itiraz rejimi süreye ve usule bağlanmıştır.

Yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.

İtiraz eden taraf yetkili mahkemeyi; birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmelidir.

Aksi halde yetki itirazı dikkate alınmaz.

Mahkeme yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir.

Davalı süresinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmazsa davanın açıldığı mahkeme yetkili hale gelir.

Yetkisizlik sonrası dosyanın gönderilmesi

Yetkisizlik kararı verilirse taraflardan biri iki haftalık süre içinde kararı veren mahkemeye başvurarak dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesini istemelidir.

Süre, karar kesin ise tebliğ tarihinden; kanun yoluna gidilmeden kesinleşmişse kesinleşme tarihinden; kanun yolu başvurusu reddedilmişse ret kararının tebliğinden başlar.