Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Kesin Deliller Konu Anlatımı

Kesin Delil Mantığı

HMK m.198, kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendireceğini söyler.

Bu cümlenin tersinden çıkan sonuç, kanunun bazı delillere özel ispat gücü bağladığıdır.

Kesin deliller başlığı, hâkimin kanaat alanını serbest delillere göre daha fazla bağlayan bu düzenlemeleri öğrenmeyi gerektirir.

Kaynak hükümler içinde özellikle ikrar, belge ve senet rejimi ile yemin bu bağlamda öne çıkar.

Kesin delil kavramını çalışırken amaç, bütün delilleri tek listeye indirgemek değil, kanunun hangi delile hangi koşulda güçlü sonuç bağladığını kavramaktır.

Bir vakıa ikrar edilmişse çekişmeli olmaktan çıkar.

Bazı senetler ve belgeler, sahtelik veya aksi ispat edilinceye kadar kesin delil sayılır.

Yemin ise teklif, iade, eda ve kaçınma sonuçlarıyla davanın ispat dengesini doğrudan etkiler.

İkrar: Çekişmeyi Ortadan Kaldıran Beyan

HMK m.188'e göre tarafların veya vekillerinin mahkeme önünde ikrar ettikleri vakıalar çekişmeli olmaktan çıkar ve ispatı gerekmez.

Burada ikrarın konusu hukuki nitelendirme değil, vakıadır.

Taraf, uyuşmazlık bakımından önemli bir maddi olguyu mahkeme önünde kabul ederse artık o olgu için ayrıca delil aranmaz.

İkrardan dönme de sıkı kurala bağlanmıştır.

Maddi bir hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez.

Ayrıca sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar tarafları bağlamaz.

Bu ayrım sınavlarda önemlidir: Mahkeme önündeki ikrar güçlü sonuç doğurur; sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar ise tarafları bağlamaz.

Böylece kanun, hem yargılamadaki açıklık ve dürüstlüğü hem de sulh görüşmelerinin rahat yürütülmesini birlikte korur.

Belge Kavramı ve Senetle İspat

HMK m.199, belgeyi geniş tanımlar.

Uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metinler, senetler, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kayıtları, elektronik ortamdaki veriler ve benzer bilgi taşıyıcıları belge sayılır.

Bu geniş belge kavramı, her belgenin kesin delil olduğu anlamına gelmez; kesin delil niteliği için kanunun ayrıca ispat gücü bağlaması gerekir.

HMK m.200, belirli hukuki işlemlerde senetle ispat zorunluluğunu düzenler.

Bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı ve ifası amacıyla yapılan hukuki işlemler, kanunda belirtilen miktar veya değeri geçtiğinde senetle ispat edilmelidir.

Bu değerin sonradan ödeme veya borçtan kurtarma gibi nedenle düşmesi, senetsiz ispat imkânı vermez.

Ancak bu madde kapsamındaki hususlarda, karşı tarafın açık muvafakati hâlinde tanık dinlenebilir.

HMK m.201 de senede karşı tanıkla ispat yasağını getirir.

Senede bağlı iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, miktar az olsa bile tanıkla ispat olunamaz.

Bu iki hüküm birlikte, senedin kesin delil sistemindeki merkezî yerini gösterir.

Delil Başlangıcı ve İstisnalar

Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı varsa tanık dinlenebilir.

HMK m.202'ye göre delil başlangıcı, iddia konusu hukuki işlemi tamamen ispatlamaya yetmeyen; fakat o işlemi muhtemel gösteren ve kendisine karşı ileri sürülen kişi veya temsilcisi tarafından verilmiş ya da gönderilmiş belgedir.

Delil başlangıcı, senedin yerini doğrudan almaz; tanık deliline kapı açar.

HMK m.203, senetle ispat zorunluluğunun istisnalarını sayar.

Altsoy ve üstsoy, kardeşler, eşler, kayınbaba, kaynana ile gelin ve damat arasındaki işlemler; işin niteliği ve tarafların durumuna göre senede bağlanmaması teamül olarak yerleşmiş işlemler; yangın, deniz kazası, deprem gibi senet alınmasında imkânsızlık veya olağanüstü güçlük bulunan hâllerde yapılan işlemler bu kapsamda tanıkla ispat edilebilir.

Ayrıca irade bozukluğu ve aşırı yararlanma iddiaları, hukuki işlemlere ve senetlere karşı üçüncü kişilerin muvazaa iddiaları ve senedin beklenmeyen olay ya da zorlayıcı nedenle kaybolduğunu kuvvetlendiren delil veya emarelerin bulunması hâli de istisnalar arasındadır.

Resmî Senetler, İlamlar ve Adi Senetler

HMK m.204'e göre ilamlar ile düzenleme şeklindeki noter senetleri, sahteliği ispat olunmadıkça kesin delil sayılır.

Noterlerin ilgililerin beyanına dayanarak tasdik ettikleri senetler ile yetkili memurların görevleri içinde usulüne uygun düzenledikleri belgeler ise aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil sayılır.

Mahkeme, bu belgeler hakkında şüphe uyandıran bir hâl görürse ilgili daireden açıklama isteyebilir.

Adi senetler bakımından HMK m.205 önemlidir.

Adi senette taraf belgeyi mahkeme önünde kabul etmişse veya inkâr edilen yazı ya da imzanın o taraftan çıktığı yargılamada belirlenmişse, belge aksi gösterilene kadar kesin delil etkisi doğurur.

Güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler senet hükmündedir.

Hâkim, mahkemeye delil olarak sunulan elektronik imzalı belgenin güvenli elektronik imza ile oluşturulup oluşturulmadığını kendiliğinden inceler.

Bu hükümler birlikte okunduğunda şu ayrım görülür: Resmî nitelikli belgelerde ispat gücü, düzenlenme makamı ve usule uygunlukla bağlantılıdır.

Adi senette ise imza veya yazının kabul edilmesi ya da inkâr edenden sadır olduğunun mahkemece kabul edilmesi önemlidir.

Sahtelik ve İnkâr Rejimi

Bir taraf, kendisi tarafından düzenlendiği iddia edilen belgedeki yazı veya imzayı inkâr etmek isterse sahtelik iddiasında bulunmalıdır; aksi hâlde belge aleyhine delil olarak kullanılabilir.

Belgenin sahteliği iddia edildiğinde mahkeme, belgenin mahkemeye verildiği tarihi yazıp mühürleyerek saklanması için gerekli tedbirleri alır.

Sahtelik aynı mahkemede ön sorun olarak ileri sürülebilir veya ayrı dava konusu yapılabilir.

Adi senette yazı veya imza inkâr edildiğinde, bu konuda karar verilinceye kadar senet herhangi bir işleme esas alınamaz.

Resmî senetlerdeki yazı veya imza inkâr edildiğinde ise senetteki yazı veya imzanın sahteliği ancak mahkeme kararıyla sabit olursa senet işleme esas alınamaz.

Sahtelik incelemesinde hâkim önce yazı veya imzayı inkâr eden tarafı isticvap eder; gerekirse huzurda yazı yazdırıp imza attırır ve delilleri değerlendirir.

Kesin kanaat oluşmazsa bilirkişi incelemesine başvurulur.

Yemin: Kesin Sonuç Doğuran Usul Aracı

Yemin, HMK m.225 ve devamında düzenlenir.

Yemin, uyuşmazlığın sonucunu etkileyen, taraflar arasında tartışmalı kalan ve yemin edecek kişiyle bağlantısı bulunan maddi vakıalar hakkında kullanılabilir.

Bir kimsenin bir hususu bilmesi de kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar, bir işlemin geçerliliği için iki tarafın irade açıklamasının yeterli görülmediği hâller ve yemin edecek kişinin namus ve onurunu etkileyebilecek veya onu ceza soruşturması ya da kovuşturmasıyla karşı karşıya bırakacak vakıalar yemine konu olamaz.

Uyuşmazlık konusu vakıanın ispatı için yeminden başka delili olduğunu beyan eden taraf dahi yemin teklif edebilir.

Yemin teklif edilen kişi yemini edaya hazır olduğunu bildirdikten sonra, teklif eden taraf artık teklifinden vazgeçip başka delile dayanamaz ve yeni delil gösteremez.

Yemin teklif edilen kişi duruşmada hazır değilse kendisine davetiye çıkarılır; geçerli özür olmadan gelmez, yemini iade etmez veya yeminden kaçınırsa yemin konusu vakıaları ikrar etmiş sayılır.

Kendisine yemin iade edilen kişi yeminden kaçınırsa yemin konusu vakıa ispat edilememiş sayılır.

Öğrenme Notları

Kesin delillerde en önemli beceri, delilin türünü ve kanunun ona bağladığı sonucu doğru eşleştirmektir.