Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Delil Tespiti Konu Anlatımı

Kurumun amacı

Delil tespiti, ispat faaliyetinin zamanlama sorununa verilen usuli cevaptır.

Normalde deliller, davanın tahkikat aşamasında ve mahkemenin belirlediği usul içinde incelenir.

Fakat bazı durumlarda bu sırayı beklemek ispat imkanını zayıflatabilir.

Bir yapının mevcut hali değişebilir, bir eşyanın niteliği bozulabilir, bir tanığın ileride dinlenmesi güçleşebilir veya bir vakıanın izleri kaybolabilir.

HMK bu ihtimali, delil tespiti başlığı altında geçici hukuki koruma mantığıyla düzenler.

Delil tespiti, davanın esasını çözmez.

Mahkeme, tespit yoluyla kimin haklı olduğuna karar vermez; sadece ileride kullanılabilecek delilin zamanında ve usulüne uygun biçimde kayıt altına alınmasını sağlar.

Bu nedenle sınavlarda delil tespitini kesin hüküm, ihtiyati tedbir veya esas hakkında karar gibi düşünmek yanlıştır.

Tespit dosyası daha sonra asıl dava dosyasının eki sayılır ve taraflar bu tutanak ve belgelerden iddia veya savunmalarını ispat için yararlanabilir.

Hangi hallerde istenebilir?

HMK madde 400, taraflardan her birine delil tespiti isteme imkanı tanır.

Bu istem iki ayrı zaman bakımından ortaya çıkabilir.

Birincisi, görülmekte olan bir davada henüz inceleme sırası gelmemiş bir delil vardır.

Taraf, o delilin sırası geldiğinde sağlıklı biçimde incelenemeyeceğinden endişe ediyorsa tespit talep edebilir.

İkincisi, henüz dava açılmamıştır; fakat ileride açılacak davada ileri sürülecek bir vakıanın şimdiden tespit edilmesi gerekir.

Kanun örnek olarak keşif yapılmasını, bilirkişi incelemesi yaptırılmasını ve tanık ifadelerinin alınmasını sayar.

Bu sayım, kurumun işlevini gösterir: tespit, delilin türüne göre uygulanacak ispat aracını erkene çeker.

Bir taşınmazdaki mevcut durum keşifle; teknik hesap, hasar veya kalite meselesi bilirkişiyle; olayın insan anlatımına dayanan yönü tanık ifadesiyle güvenceye alınabilir.

Hukuki yarar şartı

Delil tespitinin merkezinde hukuki yarar bulunur.

Her delilin önceden toplanması istenemez; tarafın bu erken toplamada korunmaya değer bir menfaati olmalıdır.

HMK, kanunda açıkça öngörülen haller dışında hukuki yararın ne zaman var sayılacağını belirtir: delilin hemen tespit edilmemesi halinde kaybolması ya da ileride ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşması ihtimal dahilinde olmalıdır.

Burada kesin kayıp ispatı aranmaz; fakat soyut merak da yetmez.

Örneğin bir malın mevcut ayıplı hali kısa sürede değişecekse, bir inşaattaki fiili durum tadilatla ortadan kalkacaksa veya tanığın dinlenmesi ileride ciddi biçimde zorlaşacaksa hukuki yarar açıklanabilir.

Buna karşılık hiçbir kaybolma veya zorlaşma ihtimali göstermeden, sırf karşı tarafın elini görmek için delil tespiti istemek kurumun amacıyla bağdaşmaz.

Dava açılmadan önce görev ve yetki

Henüz esas dava açılmamışsa delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak mahkemeden istenebilir.

Kanun ayrıca pratik bir kolaylık getirir: üzerinde keşif ya da bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu yer sulh mahkemesi veya tanık olarak dinlenecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesi de tespit talebine bakabilir.

Bu seçenekler, delilin bulunduğu yere yakın ve hızlı hareket edebilecek mahkemeyi devreye sokar.

Bu aşamada yapılan tespitin sonradan açılan esas davada görev veya yetki tartışması üretmemesi de önemlidir.

HMK, esas hakkında açılan davada delil tespiti yapan mahkemenin yetkisiz veya görevsiz olduğunun ileri sürülemeyeceğini söyler.

Böylece tespit, asıl davanın görev ve yetki düzenini kilitleyen bir karar haline gelmez; sadece delilin korunması işlevini yerine getirir.

Noterlerin Noterlik Kanunu uyarınca yapacağı vakıa tespitine ilişkin hükümler ayrıca saklı tutulmuştur.

Dava açıldıktan sonra görevli mahkeme

Dava açıldıktan sonra rejim değişir.

Artık delil tespiti talebi hakkında sadece davanın görülmekte olduğu mahkeme görevli ve yetkilidir.

Bu kural, yargılamanın tek dosya etrafında yönetilmesini sağlar.

Dava derdestken başka bir mahkemeden tespit istenmesi, dosya bütünlüğünü ve hakimin yargılamayı sevk yetkisini zedeleyebilir.

Bu nedenle sınavlarda dava öncesi esneklik ile dava sonrası tek mahkeme kuralı özellikle ayrılmalıdır.

Talep dilekçesi ve içeriği

Delil tespiti talebi dilekçeyle yapılır.

Dilekçe, sadece tespit istendiğini söylemekle yetinmemelidir.

Tespiti istenen vakıa açıkça gösterilir.

Tanıklara veya bilirkişilere sorulması istenen sorular belirtilir.

Delillerin kaybolacağı ya da gösterilmesinde zorluk çıkacağı kuşkusunu doğuran sebepler açıklanır.

Ayrıca aleyhine delil tespiti istenen kişinin ad, soyad ve adresi yazılır.

Kanun burada makul bir istisna tanır.

Durum ve koşullar nedeniyle aleyhine tespit yapılacak kişiyi göstermek mümkün değilse, bu eksiklik talebi geçersiz kılmaz.

Bu istisna, özellikle olayın aciliyeti veya karşı tarafın belirlenmesindeki fiili güçlük nedeniyle delilin korunmasını engellememek için önemlidir.

Gider avansı ve kararın tebliği

Mahkemenin belirlediği tespit giderleri avans olarak ödenmedikçe sonraki işlemler yapılmaz.

Bu, talep sahibinin tespit işleminin mali yükünü başlangıçta karşılaması gerektiği anlamına gelir.

Talep haklı bulunursa karar, dilekçeyle birlikte karşı tarafa tebliğ edilir.

Kararda tespitin nasıl ve ne zaman yapılacağı, tespit sırasında karşı tarafın hazır bulunabileceği, varsa itiraz ve ilave soruların bir hafta içinde bildirileceği açıklanır.

Bu düzenleme çelişmeli usulün tespit aşamasındaki karşılığıdır.

Delil erken toplanıyor olsa bile karşı tarafın haberdar edilmesi, tespit sırasında hazır bulunabilmesi, itiraz ve ek soru yöneltebilmesi sağlanır.

Tespitten sonra tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporu mahkemece karşı tarafa kendiliğinden tebliğ edilir.

Acele haller ve itiraz

Bazı hallerde karşı tarafa önceden tebligat yapılması, tespitin amacını boşa çıkarabilir.

Talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk varsa mahkeme tebligatsız delil tespiti yapabilir.

Ancak bu, karşı tarafın tamamen devre dışı bırakılması değildir.

Tespit yapıldıktan sonra dilekçe, karar, tutanak ve varsa bilirkişi raporu mahkemece diğer tarafa kendiliğinden tebliğ edilir.

Diğer taraf, kendisine yapılan tebliğden sonra bir haftalık süre dolmadan tespit kararına karşı itiraz yoluna başvurabilir.

Uygulanacak hükümler ve dosyanın etkisi

Tespiti istenen vakıa hangi delille tespit edilecekse, kararın uygulanmasında o delilin toplanmasına ilişkin hükümler uygulanır.