Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Bono Konu Anlatımı

Bono, kambiyo senetleri içinde görünüşte en sade olanıdır; fakat bu sadelik onun hukuki gücünü azaltmaz.

Poliçede düzenleyen, muhataba ödeme yapması için havale verirken bonoda düzenleyen doğrudan doğruya ödeme vaadinde bulunur.

Bu yüzden bononun merkezinde muhatap değil, senedi düzenleyen kişinin kendi borçlanması vardır.

Kanun senet metninde bono veya emre yazılı senet kelimesini, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini, vadeyi, ödeme yerini, kime veya kimin emrine ödeme yapılacağını, düzenlenme tarihini ve yerini, ayrıca düzenleyenin imzasını arar.

Bu unsurlar, senedin adi borç ikrarından ayrılıp kambiyo senedi olarak tedavül etmesini sağlar.

Özellikle kayıtsız ve şartsız ödeme vaadi, bononun soyut ve hızlı işleyen niteliğinin temelidir; ödeme vaadi başka bir olaya, sözleşmeye veya şartın gerçekleşmesine bağlanırsa kambiyo senedi mantığı zedelenir.

Unsurların bulunmaması kural olarak senedi bono olmaktan çıkarır; ancak kanun bazı boşlukları tamamlar.

Vade yazılmamışsa bono görüldüğünde ödenecek sayılır.

Ödeme yeri açık değilse senedin düzenlendiği yer hem ödeme yeri hem de düzenleyenin yerleşim yeri kabul edilir.

Düzenlenme yeri gösterilmemişse düzenleyenin adının yanında yazılı yer düzenlenme yeri sayılır.

Bu karineler, senedin ekonomik dolaşımını korumaya yöneliktir; fakat bütün eksiklikleri iyileştirmez.

Mesela belirli bedel, lehtar veya düzenleyenin imzası gibi çekirdek unsurlar yoksa senedin bono olarak ayakta kalması beklenemez.

Bu nedenle bonoda şekil, sadece dış görünüş meselesi değil, hakkın senede bağlanmasının şartıdır.

Bononun en önemli özelliği, kanunun onu poliçe hükümleriyle birlikte okutmasıdır.

TTK, bononun niteliğine aykırı düşmedikçe poliçelerin cirosuna, vadeye, ödeme ve ödememe hâlinde başvurma haklarına, araya girerek ödemeye, suretlere, senet metnindeki değişikliklere, zamanaşımına, iptale, tatil günlerine, süre hesabına, atıfet süresi yasağına, işlemlerin yapılacağı yere, imzaya ve kanunlar ihtilafına ilişkin hükümleri bonoya uygular.

Bu atıf tekniği, bonoyu kısa maddelerle düzenlerken onu poliçenin ayrıntılı sistemine bağlar.

Sonuçta bono el değiştirdiğinde ciro ve zilyetliğin geçirilmesi, cirodaki kayıtların etkisi, hamilin hak sahipliğini cirolar zinciriyle göstermesi ve borçluların hamile karşı ileri sürebileceği defiler poliçe rejiminden beslenir.

Ayrıca poliçede üçüncü kişi nezdinde veya başka yerde ödeme, faiz şartı, bedelin farklı gösterilmesi, geçersiz imzaların diğer imzaları etkilememesi, yetkisiz temsilcinin sorumluluğu ve açık senedin anlaşmaya aykırı doldurulması gibi hükümler de bonoya uygulanır.

Bu noktada bononun kendi yapısına aykırı düşmeyen poliçe kuralları, düzenleyenin ödeme vaadini çevreleyen ayrıntılı koruma düzeni hâline gelir.

Örneğin açık bono sonradan anlaşmaya aykırı doldurulursa, bu aykırılık iyi niyetli hamile karşı ileri sürülemez; hamil kötüniyetli veya ağır kusurlu ise sonuç değişebilir.

Bedelin yazı ve rakamla farklı gösterilmesi hâlinde yazıyla gösterilen bedelin üstün tutulması da bonoda belirsizliği azaltır.

Avale ilişkin poliçe hükümleri de bonoda uygulanır.

Aval, bono bedelinin ödenmesini tamamen veya kısmen teminat altına alan kambiyo taahhüdüdür.

Avalin kimin hesabına verildiği gösterilmemişse bonoyu düzenleyen kişi hesabına verilmiş sayılır.

Bu kural, bonodaki asli borçlunun düzenleyen olmasına uygundur.

Aval veren, lehine aval verdiği kişi gibi sorumlu olur ve ödeme yaptığında senetten doğan hakları iktisap eder.

Böylece bono, yalnız düzenleyenin ödeme vaadine değil, gerektiğinde avalistin bağımsız kambiyo sorumluluğuna da dayanabilir.

Düzenleyenin sorumluluğu bonoda özel olarak vurgulanır: bonoyu düzenleyen kişi, poliçeyi kabul eden kişi gibi sorumludur.

Bu benzetme önemlidir; çünkü poliçede muhatap ancak kabul edince asıl ödeme taahhüdü altına girerken bonoda düzenleyen bu konumdadır.

Görüldüğünden belirli bir süre sonra ödenecek bonoların düzenleyene belirli süreler içinde ibraz edilmesi gerekir.

Düzenleyen, ibrazı bono üzerine tarih koyup imzalayarak doğrular; bundan kaçınırsa durum protesto ile belirlenir ve süre protesto gününden itibaren işler.

Bu düzenleme, bonoda vadenin tespiti ile düzenleyenin sorumluluğu arasındaki bağı açıklar.

Bono uygulamasında ayırt edici nokta, senedin bir yandan basit bir ödeme vaadi gibi görünmesi, diğer yandan geniş bir kambiyo rejimine bağlı olmasıdır.

Düzenleyen açısından bono, imza ile doğan ağır ve bağımsız bir sorumluluk yaratır.

Hamil açısından ise hak, senedin şekline, düzgün ciro zincirine, ibraz ve başvurma sürelerine bağlıdır.

Bu nedenle bonoyu anlamak, sadece unsurları saymak değildir; düzenleyenin kabul eden gibi sorumlu olmasını, poliçe hükümlerinin neden kıyasen uygulandığını ve aval ile ciro gibi kurumların senedin dolaşım güvenliğini nasıl tamamladığını birlikte kavramaktır.

Bono, muhatap kabulüne ihtiyaç duymadığı için daha doğrudan bir kambiyo borcu kurar; buna karşılık şekil eksikliklerine ve süre işlemlerine karşı aynı ölçüde hassastır.

Senedi elinde bulunduran kişi bakımından güven, düzenleyenin imzası, ciro zinciri, gerekiyorsa aval ve başvurma yollarının zamanında işletilmesiyle tamamlanır.