Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Anonim Şirket Konu Anlatımı

Anonim şirket, sermaye şirketleri içinde pay ve organ düzeni en belirgin olan şirket tipidir.

Kanun onu sermayesi belirli ve paylara bölünmüş, borçlarından dolayı yalnız malvarlığıyla sorumlu şirket olarak tanımlar.

Bu tanımın ikinci cümlesi pay sahibinin konumunu açıklar: pay sahipleri yalnız taahhüt ettikleri sermaye paylarıyla ve şirkete karşı sorumludur.

Dolayısıyla anonim şirkette şirket borcu, kural olarak pay sahibinin kişisel malvarlığına yönelmez; alacaklının asıl karşılığı şirketin malvarlığıdır.

Anonim şirket kanunen yasaklanmamış her türlü ekonomik amaç ve konu için kurulabilir.

Özel kanunlara tabi anonim şirketler bakımından özel hükümler önceliklidir; bu kısım hükümleri özel düzenleme bulunmayan alanda uygulanır.

Bazı anonim şirketlerin kuruluşu ve esas sözleşme değişiklikleri Bakanlık iznine bağlı olabilir, fakat bu inceleme kanunun emredici hükümlerine aykırılık bulunup bulunmadığıyla sınırlıdır.

Böylece anonim şirket, hem geniş amaç serbestisi hem de sermaye ve organ güvenliği üzerine kurulan bir ticaret şirketi olarak şekillenir.

Kuruluşta esas sözleşme belirleyici belgedir.

Şirket, kurucuların kanuna uygun düzenlenen, sermayenin tamamını ödemeyi şartsız taahhüt ettikleri ve imzaları kanunda gösterilen şekilde onaylanan ya da yetkili sicil görevlisi huzurunda imzalanan esas sözleşmede anonim şirket kurma iradelerini açıklamalarıyla kurulur; tüzel kişilik ise ticaret siciline tescille kazanılır.

Pay taahhüt edip esas sözleşmeyi imzalayan gerçek ve tüzel kişiler kurucudur.

Bir veya daha fazla pay sahibi kurucu yeterlidir; pay sahibi sayısı sonradan bire düşerse bu durumun yönetim kuruluna bildirilmesi, tescil ve ilan ettirilmesi gerekir.

Esas sözleşmenin yazılı şekilde yapılması ve kanunda sayılan unsurları içermesi zorunludur: ticaret unvanı, merkez, işletme konusu, sermaye ve payların itibari değeri, ödeme şekli, pay senetlerinin nama veya hamiline yazılı olup olmadığı, imtiyazlar, devir sınırlamaları, ayni sermaye, kuruculara veya yönetim kurulu üyelerine sağlanacak menfaatler, yönetim kurulu üyeleri ve imza yetkilileri, genel kurul çağrısı, oy hakları, süre, ilan şekli, taahhüt edilen sermaye payları ve hesap dönemi bu çekirdeği oluşturur.

Esas sözleşme, anonim şirket hükümlerinden ancak kanunda açık izin varsa sapabilir; bu emredici hükümler ilkesi anonim şirket tipinin temel yapısını korur.

Sermaye ve pay bedelleri, anonim şirketin alacaklılara güven veren ana eksenidir.

Kanun esas sermaye ve kayıtlı sermaye sistemi için asgari tutarlar öngörür ve bunların artırılabileceğini kabul eder.

Ayni sermaye olarak ancak üzerinde sınırlı ayni hak, haciz veya tedbir bulunmayan, nakden değerlendirilebilen ve devrolunabilen malvarlığı unsurları konabilir; fikri mülkiyet hakları ve sanal ortamlar buna dahil olabilir.

Buna karşılık çalışma borcu, kişisel emek, ticari itibar ve henüz vadesi gelmemiş alacak, anonim şirkete sermaye değeri olarak getirilemez.

Ayni sermayeye ve kuruluşta devralınacak işletme ya da ayınlara mahkemece atanan bilirkişiler değer biçer; rapor, değerleme yöntemini ve tahsis edilecek pay miktarını gerekçeli biçimde açıklar.

Nakden taahhüt edilen payların itibari değerlerinin en az dörtte biri tescilden önce, kalanı tescili izleyen yirmi dört ay içinde ödenir; çıkarma primlerinin tamamı tescilden önce ödenir.

Nakdi ödemeler kurulmakta olan şirket adına bankada açılan özel hesaba yatırılır ve şirket tüzel kişilik kazanınca şirkete ödenir.

İtibari değerden aşağı pay çıkarılamaz; itibari değerden yüksek bedelle pay çıkarılması için esas sözleşme hükmü veya genel kurul kararı gerekir.

Kuruculara şirket sermayesinin azalması sonucunu doğuracak para veya bedelsiz pay gibi menfaat tanınamaz; kanunun izin verdiği sınırlı intifa senedi rejimi saklıdır.

Yönetim kurulu anonim şirketin yönetim ve temsil organıdır.

Şirketin yönetimi ve temsili yönetim kuruluna aittir; esas sözleşmeyle aksi öngörülmemiş veya yönetim tek kişiye bırakılmamışsa temsil çift imza ile kullanılır.

Temsile yetkili olanlar şirketin amacına ve işletme konusuna giren her tür işi ve hukuki işlemi şirket adına yapabilir; işletme konusu dışındaki işlem de üçüncü kişinin bu aşımı bildiği veya bilebilecek durumda olduğu ispatlanmadıkça şirketi bağlar.

Yönetim kurulu, genel kurulun yetkisine bırakılanlar dışında işletme konusunun gerçekleştirilmesi için gerekli her türlü iş ve işlem hakkında karar alır.

Fakat bazı görevler devredilemez ve vazgeçilemezdir: şirketin üst düzey yönetimi, yönetim teşkilatının belirlenmesi, muhasebe ve finansal planlama düzeninin kurulması, yöneticilerin atanması ve görevden alınması, üst gözetim, defterlerin tutulması, faaliyet raporu ve genel kurul hazırlıkları, genel kurul kararlarının yürütülmesi ve borca batıklık durumunun mahkemeye bildirilmesi bunlar arasındadır.

Sermaye kaybı veya borca batıklık şüphesinde yönetim kurulu genel kurulu toplantıya çağırmak, iyileştirici önlemleri sunmak, bazı hâllerde ara bilanço çıkarmak ve aktifler alacaklıları karşılamıyorsa iflası istemek zorundadır.

Bu görevler, anonim şirketin yalnız yatırım aracı değil, kurumsal yönetim düzenine bağlı bir tüzel kişi olduğunu gösterir.

Pay sahipliği hakları genel kurulda yoğunlaşır, fakat genel kurul tek koruma aracı değildir.

Pay sahipleri oy haklarını genel kurulda paylarının toplam itibari değeriyle orantılı kullanır; her pay sahibi yalnız bir payı olsa bile en az bir oy hakkına sahiptir.

Oy hakkı, payın kanunen veya esas sözleşmeyle belirlenmiş en az miktarının ödenmesiyle doğar.

Pay sahibi kendisi, eşi, alt ve üstsoyu veya hâkimiyeti altındaki şirketlerle anonim şirket arasındaki kişisel nitelikteki iş veya davaya ilişkin müzakerelerde oy kullanamaz; yönetimde görevli kişiler de ibra kararlarında kendi paylarından doğan oylarını kullanamaz.

Bilgi alma ve inceleme hakkı, finansal tabloların, faaliyet raporunun, denetim raporlarının ve kâr dağıtım önerisinin genel kuruldan önce pay sahiplerinin incelemesine hazır bulundurulmasını, genel kurulda yönetim kurulundan ve denetçiden bilgi istenebilmesini sağlar.

Bilgi ancak şirket sırlarının açıklanması veya korunması gereken menfaatlerin tehlikeye girmesi gerekçesiyle reddedilebilir; haksız ret hâlinde mahkemeye başvuru mümkündür.

Pay sahibi, pay sahipliği haklarının kullanılabilmesi için gerekli ise ve bilgi alma ya da inceleme hakkını kullanmışsa belirli olayların özel denetimle açıklığa kavuşturulmasını isteyebilir.

Genel kurul kararları kanuna, esas sözleşmeye veya dürüstlük kuralına aykırıysa iptal davası; temel yapıyı, sermayenin korunmasını veya vazgeçilmez pay sahipliği haklarını ihlal ediyorsa butlan iddiası gündeme gelir.

Denetim ve sermayenin korunmasına ilişkin hükümler anonim şirketin dış güvenilirliğini tamamlar.

Denetime tabi anonim şirketlerin finansal tabloları ve yönetim kurulunun yıllık faaliyet raporundaki finansal bilgiler denetçi tarafından Türkiye Denetim Standartlarına göre incelenir; denetime tabi olduğu hâlde denetlenmemiş finansal tablolar ve faaliyet raporu düzenlenmemiş hükmündedir.

Yönetim kurulu denetçiye defterleri, yazışmaları, belgeleri, varlıkları, borçları, kasayı, kıymetli evrakı ve envanteri inceleme olanağı sağlamak zorundadır.