Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Acente Konu Anlatımı

Acentelik, ticari işletmenin piyasayla kurduğu süreklilik taşıyan dış bağlantılardan biridir; fakat acenteyi işletmenin iç örgütünde yer alan çalışan, satış memuru, ticari vekil veya ticari mümessil gibi düşünmemek gerekir.

Kanunun tanımı acenteyi, işletmeye bağlı bir hukuki konumu olmaksızın, bir sözleşmeye dayanarak belirli bir yer veya bölge içinde sürekli biçimde ticari bir işletmeyi ilgilendiren sözleşmelerde aracılık etmeyi ya da bu sözleşmeleri tacir adına yapmayı meslek edinen kişi olarak kurar.

Bu tanımda üç fikir birlikte çalışır.

Birincisi acente bağımsızdır; müvekkilin organizasyonu içinde ücretli personel gibi yer almaz.

İkincisi faaliyet süreklidir; tekil bir aracılık işi acentelik karakteri taşımaz.

Üçüncüsü faaliyet ticari işletmeyi ilgilendiren sözleşmelere yöneliktir.

Kanun, bu kısımda hüküm bulunmayan hâllerde aracılık eden acenteler için simsarlık, sözleşme yapan acenteler için komisyon, bunlarda da hüküm yoksa vekalet hükümlerine gidileceğini söyleyerek acenteliğin farklı yardımcı kurumlarla ilişkisini de gösterir.

Acentelik ilişkisinde inhisar kuralı, tarafların çalışma alanını koruyan temel ilkedir.

Yazılı olarak aksi kararlaştırılmadıkça müvekkil aynı zamanda, aynı yer veya bölgede ve aynı ticaret dalı için birden fazla acente atayamaz.

Buna karşılık acente de aynı yer veya bölgede birbirleriyle rekabet eden birden çok ticari işletme hesabına acentelik yapamaz.

Bu düzenleme mutlak değildir; taraflar yazılı anlaşmayla aksini kararlaştırabilir.

Yetki bakımından ise kanun, acentenin koruyucu ve temsilî yetkilerini birbirinden ayırır.

Acente, aracılıkta bulunduğu veya yaptığı sözleşmelerle ilgili ihtar, ihbar ve protesto gibi hakkı koruyan beyanları müvekkili adına yapmaya ve bunları kabul etmeye yetkilidir.

Bu sözleşmelerden doğacak uyuşmazlıklarda müvekkili adına dava açabilir ve kendisine karşı da aynı sıfatla dava açılabilir; yabancı tacirler adına acentelik yapanlar hakkındaki sözleşmelerde bu kurala aykırı şartlar geçersizdir.

Ancak acentenin müvekkili adına sözleşme yapması daha ağır bir yetki gerektirir.

Özel ve yazılı yetki olmadan acente müvekkil adına sözleşme kuramaz; bu yetkiyi veren belgelerin acente tarafından tescil ve ilan ettirilmesi zorunludur.

Yetkisiz veya yetki sınırını aşan sözleşmede müvekkil haber alır almaz icazet verebilir; icazet vermezse acente sözleşmeden kendisi sorumlu olur.

Acentenin borçları, müvekkilin ticari menfaatini sadakatle takip etme fikri etrafında toplanır.

Acente, kendisine bırakılan bölge ve ticaret dalı içinde müvekkilinin işlerini görmek ve menfaatlerini korumakla yükümlüdür.

Kusursuz olduğunu ispat etmedikçe, müvekkili hesabına sakladığı mal veya eşyanın uğradığı hasardan sorumlu tutulur.

Haber verme borcu geniştir: üçüncü kişilerin kabule yetkili olduğu beyanları, bölgedeki piyasanın ve müşterilerin finansal durumunu, şartlarını, değişiklikleri ve yapılan işlemlerle ilgili müvekkili ilgilendiren bütün hususları zamanında bildirmelidir.

Müvekkilin açık talimatı olmayan konularda kural olarak emir bekleyebilir; fakat iş acele ise veya acente en yararlı şartlarla hareket etmeye yetkiliyse, basiretli tacir gibi kendi görüşüne göre işlem yapar.

Teslim aldığı eşya taşıma sırasında hasar belirtisi gösteriyorsa hasarı belirlettirmek, dava hakkını güvenceye almak, eşyayı korumak ve gerekiyorsa mahkeme izniyle sattırmak zorundadır.

Çabuk bozulan veya değer kaybına uğrayabilecek mallarda müvekkilin menfaati gerektiriyorsa satış yetkisi aynı zamanda yükümlülüğe dönüşür.

Müvekkile ait parayı göndermeyen veya teslim etmeyen acente ise yükümlülüğün doğduğu tarihten itibaren faiz ve gerekirse tazminat öder.

Acentenin temel hakkı ücrettir.

Acentelik ilişkisi devam ederken kendi çabasıyla kurulan işlemler veya aynı nitelikteki işlemler için kazandırdığı üçüncü kişilerle yapılan sözleşmeler ücret doğurur.

Acenteye belirli bir bölge veya müşteri çevresi bırakılmışsa, bu bölgede veya çevrede kendi katkısı olmadan kurulan işlemler için de ücret isteyebilir.

İlişki bittikten sonra kurulan işlemler de tamamen dışarıda değildir: acente işleme aracılık etmiş veya işlemin yapılmasını hazırlamış ve işlem uygun süre içinde kurulmuşsa ya da üçüncü kişinin icabı ilişki sona ermeden acenteye veya müvekkile ulaşmışsa ücret hakkı doğabilir.

İşlem yerine getirildiği anda ve ölçüde ücret hakkı kazanılır; üçüncü kişinin işlemi yerine getirmeyeceği kesinleşirse ücret hakkı düşer ve ödenenler geri verilir.

Buna karşılık müvekkilin sözleşmeyi kısmen veya tamamen yerine getirmeyeceği kesinleşse bile, müvekkile yüklenemeyen sebepler bulunmadıkça acente ücret isteyebilir.

Sözleşmede miktar yoksa ücret ticari teamüle, teamül yoksa mahkemenin hâlin gereğine göre belirlemesine dayanır.

Hak kazanılan ücret en geç üç ay içinde ve her hâlde sözleşmenin sonunda ödenir; acente, ücretin doğumu ve hesaplanması için gerekli bilgileri ve ilgili defter kayıtlarının suretlerini isteyebilir.

Olağanüstü giderler, avans ve faiz istemleri ile müvekkildeki alacaklar ödeninceye kadar belirli taşınırlar ve kıymetli evrak üzerinde hapis hakkı da acentenin mali güvenceleridir.

Sözleşmenin sona ermesi, acentelik hukukunda yalnız ilişkiyi bitiren teknik bir olay değildir; başlanmış işlerin akıbetini, ücret kaybını ve rekabet sınırlamasını da etkiler.

Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi üç ay önceden ihbarla feshedilebilir; belirli süreli sözleşme ise süre dolduktan sonra uygulanmaya devam ederse belirsiz süreli hâle gelir.

Haklı sebeple fesih her zaman mümkündür.

Haklı sebep olmadan veya ihbar süresine uymadan fesheden taraf, başlanmış işlerin tamamlanmaması yüzünden diğer tarafın uğradığı zararı tazmin eder.

Müvekkilin veya acentenin ölümü, ehliyet kaybı ya da iflası sebebiyle sona ermede, işler tamamlansaydı acenteye verilecek ücrete oranlanan uygun bir tazminat gündeme gelebilir.

Denkleştirme istemi ise acentenin işletmeye kazandırdığı müşteri çevresinin ilişki bittikten sonra müvekkile menfaat sağlamaya devam ettiği hâllerde ortaya çıkar.