Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Cari Hesap Konu Anlatımı

Cari hesap sözleşmesinin özü, taraflar arasında doğan alacakların tek tek takip edilmesi yerine, karşılıklı güvene dayalı bir hesap ilişkisi içinde toplanmasıdır.

Kanunun tanımı bu ilişkiyi iki unsur üzerinden kurar: taraflar, herhangi bir hukuki sebep veya ilişkiden doğan alacaklarını ayrı ayrı istemekten karşılıklı olarak vazgeçerler; bu alacaklar kalem kalem alacak ve borç şekline çevrilir ve ancak hesabın kesilmesinden sonra ortaya çıkan artan tutar istenebilir.

Bu nedenle cari hesap, tarafların her işlemden sonra ödeme istemek yerine, işlemleri bir hesaba yazıp net sonucu bekledikleri özel bir ticari hesaplaşma düzenidir.

Geçerlilik bakımından yazılı şekil zorunludur.

Yazılı yapılmayan bir cari hesap sözleşmesi, tarafların fiilen birbirlerine hesap göndermiş olmalarına rağmen kanunun aradığı geçerli cari hesap ilişkisini kurmaz.

Bu şekil şartı, özellikle hangi alacakların hesaba gireceği, hesap devrelerinin nasıl kapanacağı, faiz ve komisyonun nasıl işleyeceği gibi sonuçların taraf iradesine bağlanması sebebiyle önem taşır.

Cari hesaba kayıt, alacağı doğuran hukuki ilişkiyi bütünüyle soyutlamaz.

Aksi kararlaştırılmadıkça, bir alacak veya borcun hesaba geçirilmesi tarafların o sözleşme ya da işlemden doğan dava ve savunma haklarını düşürmez; işlem iptal edilirse ilgili kayıt hesaptan çıkarılır.

Sözleşmeden önce doğmuş bir alacak tarafların onayıyla cari hesaba yazıldığında da, aksi kararlaştırılmamışsa yenileme gerçekleşmiş sayılmaz.

Ticari senetlerde kanun daha ihtiyatlıdır: senet cari hesaba ancak bedelinin alınmış olması şartıyla geçirilmiş sayılır; bedel alınamazsa senet sahibine geri verilir ve kayıt silinir.

Cari hesap sözleşmesinin varlığı, komisyon sözleşmesinden doğan ücretleri ve giderleri istemeye de engel değildir.

Buna karşılık her alacak cari hesabın konusu olamaz.

Takas edilemeyen alacaklar ile belirli bir amaca harcanmak veya ayrıca emre hazır tutulmak üzere teslim edilen para ve mallardan doğan alacaklar hesaba geçirilemez.

Böylece cari hesap, tarafların bütün malvarlığı ilişkilerini yutan sınırsız bir havuz değil, kanunun ve taraf iradesinin kabul ettiği hesap kalemleriyle sınırlı bir düzendir.

Hesap devresi sonunda alacak ve borç kalemleri karşılaştırılır, aradaki fark belirlenir ve bakiye ortaya çıkar.

Sözleşmede veya ticari teamülde hesap devresi belirlenmişse ona uyulur; böyle bir belirleme yoksa takvim yılının son günü hesabın kapatılacağı gün sayılır.

Artan tutarı gösteren cetveli alan taraf, bir ay içinde noter aracılığıyla, taahhütlü mektupla, telgrafla veya güvenli elektronik imzalı yazıyla itiraz etmezse bakiyeyi kabul etmiş sayılır.

Bu kabul, cari hesabın işleyişindeki belirsizliği sona erdirir; artık tarafların hukuki konumu, tek tek kayıtların toplamına değil, kabul edilen veya hükmen belirlenen bakiyeye göre anlaşılır.

Kanunun bütünlük ilkesi bunu açıkça gösterir: cari hesaba geçirilen alacak ve borç kalemleri ayrılmaz bir bütün oluşturur, hesap kesilmeden önce taraflardan hiçbiri sırf o kalemlere bakılarak alacaklı veya borçlu sayılamaz.

Dönem sonunda tanınan veya hükmen belirlenen bakiye yeni hesap devresine kalem olarak yazılır; sözleşme sona ermişse ya da artan tutar haczedilmişse ödeme gündeme gelir.

Faiz rejimi cari hesabın en dikkatli okunması gereken yönlerinden biridir.

Cari hesabın alacak sütununa yazılan tutarlar için sözleşme veya ticari teamül gereğince kayıt tarihinden itibaren faiz işleyebilir.

Dönem sonunda alacak ve borç kalemleri çıkarılarak bulunan bakiyeye ise, kanundaki şartlar varsa, belirlenip hesaba kaydedildiği tarihten itibaren faiz yürür.

Bununla birlikte kanun, bakiyeye faiz işletilmesini sınırsız bir bileşik faiz mekanizmasına dönüştürmez; bakiyeye ilişkin faiz kuralı bileşik faize yol açacak şekilde uygulanamaz ve buna aykırı sözleşme yapılamaz.

Taraflar, üç aydan aşağı olmamak kaydıyla faizlerin anaparaya eklenmesini, hesap devrelerini, faiz ve komisyon miktarlarını sözleşmeyle kararlaştırabilirler; fakat ticari işlerde bileşik faize ilişkin genel sınırlar ve tüketiciye ilişkin koruyucu hükümler saklıdır.

Bu yüzden cari hesapta faiz serbestisi, kanunun çizdiği hesap devresi ve geçerlilik sınırları içinde anlam kazanır.

Sözleşmenin sona ermesi üç ana hâlde gerçekleşir: kararlaştırılan sürenin dolması, süre yoksa taraflardan birinin fesih ihbarında bulunması ve taraflardan birinin iflası.

Süreli sözleşmede taraflardan biri ölür veya kısıtlanırsa taraflar, kanuni temsilcileri ve halefleri on gün önceden haber vererek sözleşmeyi feshedebilir; ancak artan tutarın ödenmesi, hesabın normal kapanma zamanında istenebilir.

Taraflardan birinin alacaklısı bakiyeyi haczettirirse, haciz günü hesap kapatılır ve artan tutar belirlenir.