Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Tacir ve Tacir Olmanın Sonuçları Konu Anlatımı

Tacir olmanın başlangıç noktası ticari işletmedir.

Kanun, ticari işletmeyi esnaf işletmesi için öngörülen sınırı aşan düzeyde gelir sağlamayı hedefleyen, devamlı ve bağımsız yürütülen faaliyetler bütünü olarak tanımlar.

Bu tanımda üç fikir birlikte çalışır: faaliyet geçici olmamalı, başkasının organizasyonuna bağlı yürütülmemeli ve esnaf ölçeğinin üstünde gelir hedeflemelidir.

Ticari işletmenin malvarlığı unsurları da bir bütün olarak ele alınır; devir sözleşmesi aksi öngörülmedikçe duran malvarlığını, işletme değerini, kiracılık hakkını, ticaret unvanını, diğer fikri mülkiyet haklarını ve işletmeye özgülenen unsurları kapsar.

Devir ve işletmeyi bütün olarak konu alan sözleşmeler yazılı yapılır, ticaret siciline tescil ve ilan edilir.

Böylece tacir sıfatı soyut bir meslek adı değil, belirli bir işletme organizasyonunun hukuki sonucudur.

Gerçek kişi tacir, bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişidir.

Burada işletmenin tamamına sahip olmak şart değildir; belirleyici olan işletmenin kendi adına yürütülmesidir.

Kanun, fiili işletmeye başlamadan önce de tacir sayılmayı kabul eder: kişi işletmeyi kurup açtığını ilan araçlarıyla halka duyurmuş veya işletmesini ticaret siciline tescil ettirip ilan etmişse, faaliyet başlamasa bile tacir sayılır.

Buna karşılık, ortada hukuken var sayılmayan bir şirket adına veya adi şirket ortağı gibi işlem yapan kişi, iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu olur.

Küçük ve kısıtlıların işletmesinde tacir sıfatı yasal temsilciye değil temsil edilene aittir; temsilci yalnız ceza hükümleri bakımından tacir gibi sorumludur.

Ticaret yapması yasak olan veya izin alması gerekirken almadan işletme işleten kişi de tacir sayılır, ayrıca yasağa aykırılığın hukuki, cezai ve disiplin sonuçları saklıdır.

Esnaf ise ekonomik faaliyeti sermayesinden çok bedeni çalışmasına dayanan ve gelir sınırını aşmayan kişidir; buna rağmen tacire özgü bazı hükümler esnafa da uygulanır.

Tüzel kişiler yönünden ticaret şirketleri tacirdir.

Amacına ulaşmak için ticari işletme işleten vakıflar, dernekler ve özel hukuk hükümlerine göre yönetilmek veya ticari şekilde işletilmek üzere kamu tüzel kişileri tarafından kurulan kurum ve kuruluşlar da tacir sayılır.

Buna karşılık devlet, il özel idaresi, belediye, köy, kamu yararına çalışan dernekler ve gelirinin yarısından fazlasını kamu görevi niteliğindeki işlere harcayan vakıflar, ticari işletmeyi doğrudan veya kamu hukuku hükümlerine göre işletilen tüzel kişi eliyle işletse bile kendileri tacir olmaz.

Donatma iştirakine de tacire ilişkin hükümler uygulanır.

Tacir sıfatının sonuçları serttir.

Tacir her türlü borcu için iflasa tabidir; kanuna uygun ticaret unvanı seçmek, işletmesini ticaret siciline tescil ettirmek ve gerekli ticari defterleri tutmak zorundadır.

Tacir ticari faaliyetlerinde basiretli bir iş adamı gibi hareket eder; bu, sıradan özen ölçüsünden daha disiplinli bir davranış standardı kurar.

Tacirler arasında temerrüde düşürme, sözleşmeyi fesih veya sözleşmeden dönme bildirimleri noter, taahhütlü mektup, telgraf ya da güvenli elektronik imza kullanılarak kayıtlı elektronik posta sistemi ile yapılır.

Tacirin borçları kural olarak ticari sayılır; gerçek kişi tacir, işlemin işletmesiyle ilgili olmadığını açıkça bildirirse veya işin niteliği buna elvermezse borç adi sayılabilir.

Taraflardan biri için ticari olan sözleşme, kanunda aksi yoksa diğeri için de ticari iş sayılır.

Tacir, ticari işletmesiyle ilgili gördüğü iş veya hizmet için uygun ücret isteyebilir; verdiği avanslar ve yaptığı giderler için ödeme tarihinden itibaren faize hak kazanır.

Fatura ve teyit mektubu kuralları da tacir pratiğini şekillendirir: ticari işletmesi bağlamında mal satan, üreten, iş gören veya menfaat sağlayan tacirden fatura istenebilir; faturaya veya teyit mektubuna sekiz gün içinde itiraz edilmezse içerik kabul edilmiş sayılır.

Tacir borçlu, bazı hallerde aşırı ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini isteyemez.

Tacirler arasındaki satış ve mal değişiminde özel kurallar, kısmi teslim, alıcının temerrüdü ve ayıp ihbarı bakımından daha hızlı ve düzenli bir ticari akış kurar.

Tacir olmanın sonuçları ticari satış ve mal değişimi kurallarında da somutlaşır.

Tacirler arasındaki satışlarda kısmi teslim mümkünse alıcı, teslim edilmeyen kısım için haklarını kullanır; ancak teslim edilmeyen kısım sözleşmeden beklenen yararı ortadan kaldırıyor veya kalan kısmın gereği gibi yerine getirilemeyeceği anlaşılıyorsa fesih yoluna gidebilir.

Alıcı temerrüde düşerse satıcı mahkemeden malın satışına izin verilmesini isteyebilir; satış bedelinden giderler çıkarılır ve kalan para alıcı adına bankaya, banka yoksa notere bırakılır.

Ayıplı malda süreler daha keskindir: açık ayıp teslimde belli ise iki gün içinde, açıkça belli değilse teslimden sonra sekiz gün içinde inceleme ve ihbar gerekir.

Bu kurallar tacirin profesyonel davranma, hızlı kontrol etme ve ticari ilişkiyi belirsizlikte bırakmama yükünü tamamlar.

Böylece tacir sıfatı yalnız sicil ve defter yükümlülüğü değil, işlem kurma, bildirim yapma, faiz ve sorumluluk bakımından bütün ticari davranış alanını etkileyen bir statüdür.

Tacir olmayan fakat ticari işletme açmış gibi işlem yapan kişinin iyiniyetli üçüncü kişilere karşı tacir gibi sorumlu tutulması da aynı güven düşüncesine dayanır.