Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Kıymetli Evrakın Genel Teorisi Konu Anlatımı

Kıymetli evrak teorisinin başlangıç noktası, hak ile senet arasındaki sıkı bağlılıktır.

Türk Ticaret Kanunu kıymetli evrakı, içerdiği hak senetten ayrı olarak ileri sürülemeyen ve başkalarına da devredilemeyen senetler olarak tanımlar.

Bu tanım, kıymetli evrakı sıradan yazılı delilden ayırır.

Sıradan bir belgede hak belgeden bağımsız olarak varlığını sürdürebilir ve belge yalnız ispat aracı olabilir; kıymetli evrakta ise hak, senetle birlikte dolaşır ve senedin ibrazı hukuki ilişkinin merkezine yerleşir.

Bu nedenle kıymetli evrakta hakkı talep eden kişinin yalnız maddi alacak ilişkisini anlatması yetmez; senet üzerindeki hak sahipliğini de göstermesi gerekir.

Kanunun borçluya ilişkin kuralı bu bağlılığı tamamlar: kıymetli evrak borçlusu ancak senedin teslimi karşılığında ödeme ile yükümlüdür.

Hile veya ağır kusuru bulunmadıkça, vade geldiğinde senedin niteliğine göre alacaklı olduğu anlaşılan kişiye ödeme yapan borçlu borcundan kurtulur.

Böylece senedin ibrazı hem alacaklı bakımından talep aracıdır hem de borçlu bakımından güvenli ödeme ölçütüdür.

Devir kuralları da aynı bağlılık fikrine dayanır.

Mülkiyet veya sınırlı ayni hak kurulması amacıyla kıymetli evrakın devri için her hâlde senet üzerindeki zilyetliğin devri şarttır.

Bu ortak şart, senedin hakkı taşıyan maddi unsur olduğunu gösterir.

Fakat senedin türüne göre zilyetlik tek başına yetmeyebilir.

Emre yazılı senetlerde ciro, nama yazılı senetlerde yazılı devir beyanı gerekir; bu beyan senedin veya ayrı bir kağıdın üzerine yazılabilir.

Kanun veya sözleşme, borçlu dahil başka kişilerin devre katılmasını zorunlu kılabilir.

Ciro bakımından kanun, bütün hâllerde poliçenin cirosuna ilişkin hükümlere gönderme yapar ve devir için ciro ile senet zilyetliğinin geçirilmesini yeterli sayar.

Devredilebilen kıymetli evrakta, senedin içeriğinden veya niteliğinden aksi anlaşılmadıkça, ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle cirantanın hakları ciro edilene devrolur.

Bu nedenle kıymetli evrakta devir, yalnız alacağın temliki mantığıyla değil, senedin dolaşım kabiliyetini sağlayan özel şekil kurallarıyla düşünülmelidir.

Senedin türü, alacaklının hakkını nasıl ispat edeceğini ve borçlunun kime ödeme yaparak kurtulacağını belirler.

Nama yazılı senet, belli bir kişinin adına yazılı olup onun emrine kaydını içermeyen ve kanunen emre yazılı senetlerden sayılmayan kıymetli evraktır.

Borçlu, ancak senedin hamili bulunan ve senette adı yazılı olan ya da onun hukuki halefi olduğunu ispat eden kişilere ödeme yapmak zorundadır; bu ispat yokken ödeme yaparsa gerçek hak sahibine karşı borcundan kurtulmuş olmaz.

Eksik nama yazılı senette borçlu, senet bedelini her hamiline ödeme hakkını saklı tutmuşsa, alacaklı sıfatının ispatını aramadan hamile iyiniyetle ödeme yaparak borcundan kurtulabilir; fakat hamile ödeme yapmakla yükümlü değildir.

Hamile yazılı senette ise senedin metninden veya şeklinden hamili kim ise onun hak sahibi sayılacağı anlaşılır.

Bu türde zilyetlik daha güçlü bir hak sahipliği görünümü yaratır.

Borçlu hamile yazılı senetten doğan alacağa karşı ancak senedin geçersizliğine ilişkin defileri, senedin metninden anlaşılan defileri ve alacaklıya karşı şahsen sahip olduğu defileri ileri sürebilir.

Önceki hamillerle doğrudan ilişkiden doğan defiler, ancak senedi iktisap ederken hamilin bilerek borçlunun zararına hareket etmesi hâlinde ileri sürülebilir.

Borçlunun rızası olmadan senedin tedavüle çıkarıldığı defisi ise ileri sürülemez.

Senedin türünün değiştirilmesi, hak sahiplerinin korunması için sıkı muvafakat şartına bağlanmıştır.

Nama veya emre yazılı senet, ancak kendisine hak verdiği ve borç yüklediği bütün kişilerin muvafakatiyle hamile yazılı senede dönüştürülebilir; bu muvafakatin doğrudan senet üzerine yazılması gerekir.

Hamile yazılı senedin nama veya emre yazılı senede dönüştürülmesinde de aynı kural geçerlidir.

Hak veya borç sahibi kişilerden birinin muvafakati yoksa dönüşüm, yalnız dönüştürmeyi yapan alacaklı ile onun haklarına doğrudan halef olan kişi arasında hüküm ifade eder.

Bu düzenleme, senedin dolaşım biçiminin tarafların hukuki riskini değiştirdiğini kabul eder.

Hamile senette zilyetlik daha kuvvetli görünüş yaratırken, nama senette hak sahipliği belirli kişi ve haleflik ispatı üzerinden yürür.

Dolayısıyla senet türünü değiştirmek, yalnız biçimsel bir metin değişikliği değil, hak sahipliği ve ödeme güvenliği düzenini değiştiren bir işlemdir.

Kıymetli evrakın zayi olması, hak ile senedin bağlılığı sebebiyle özel bir sorun doğurur.

Senet kaybolduğunda veya başka şekilde zayi olduğunda, hak sahibi hakkını kullanmak için senede ihtiyaç duyar; fakat senet elinde değildir.

Kanun bu durumda mahkeme tarafından iptal kararı verilebileceğini kabul eder.

Zıya anında senet üzerinde hak sahibi olan kişi iptal isteyebilir.

İptal kararı üzerine hak sahibi hakkını senetsiz olarak ileri sürebilir veya yeni bir senet düzenlenmesini isteyebilir.

Nama yazılı senetler, aksine özel hükümler yoksa hamile yazılı senetlere ilişkin hükümlere göre iptal olunur; borçlu senette ilan sayısını azaltan veya süreleri kısaltan daha basit bir usul öngörebilir.

Hamile yazılı senetlerde mahkeme, dilekçe sahibinin zilyetlik ve zıya iddiasını inandırıcı bulursa bilinmeyen hamili ilan yoluyla senedi ibraza çağırır ve ibraz edilmezse iptal kararı verileceğini ihtar eder.

Sürenin en az altı ay olması ve ilanın kanunda gösterilen gazetede üç defa yapılması gerekir.

Senet ibraz edilirse mahkeme, dilekçe sahibine iade davası açması için süre verir; açılmazsa senedi geri verir ve ödeme yasağını kaldırır.

Senet ibraz edilmezse iptal kararı verilebilir ve hak sahibi yeni senet düzenlenmesini veya muaccel borcun ifasını isteyebilir.

Genel teori, kambiyo senetlerine geçişte de temelini korur.

Kambiyo senetleri bakımından sözleşme ile borçlanmaya ehil olan kişi kambiyo senetleriyle de borçlanmaya ehildir.