Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Çek Konu Anlatımı

Çek, kambiyo senetleri arasında ödeme aracı niteliği en belirgin olan senettir.

Poliçede vade çeşitleri ve kabul kurumu önemli yer tutarken çek görüldüğünde ödenir; buna aykırı kayıtlar yazılmamış sayılır.

Bu nedenle çekin ekonomik işlevi vadeli kredi aracı olmaktan çok, muhatap banka nezdindeki karşılık üzerinden ödeme yapılmasını sağlamaktır.

TTK, çekin senet metninde çek kelimesini, belirli bir bedelin ödenmesi için kayıtsız ve şartsız havaleyi, muhatabın ticaret unvanını, ödeme yerini, düzenlenme tarihini ve yerini, düzenleyenin imzasını, banka tarafından verilen seri numarasını ve karekodu içermesini arar.

Bu unsurların eksikliği kural olarak senedin çek niteliğini ortadan kaldırır.

Buna karşılık ödeme yeri açık değilse muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır; birden çok yer varsa ilk gösterilen yer esas alınır; böyle bir açıklık da yoksa muhatabın merkezinin bulunduğu yer ödeme yeridir.

Düzenlenme yeri yoksa düzenleyenin adı yanında yazılı yer düzenlenme yeri kabul edilir.

Çekte muhatap bakımından özel bir sınırlama vardır.

Türkiye’de ödenecek çeklerde muhatap ancak banka olabilir; başka kişi üzerine düzenlenen belge sadece havale hükmündedir.

Kanun ayrıca çekin düzenlenmesi için muhatap nezdinde düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılık bulunmasını ve düzenleyenin bu karşılık üzerinde çek düzenleyerek tasarruf edebileceğine dair açık veya zımni bir anlaşma olmasını öngörür.

Ancak bu şartlara uyulmaması, senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez.

Karşılık tamamen veya kısmen yoksa düzenleyen, karşılıksız kalan bedel üzerinden kanunda belirtilen mali sonuçlara ve hamilin zararını tazmin yükümlülüğüne tabi olur.

Böylece çekin şekli geçerliliği ile karşılık ilişkisinden doğan sorumluluk birbirinden ayrılır.

Çekin poliçeden ayrıldığı en temel noktalardan biri kabul yasağıdır.

Çek hakkında kabul işlemi yapılamaz ve çek üzerine yazılmış kabul kaydı yazılmamış sayılır.

Bu kural, çekin bankaya ibraz edildiğinde ödenmesi gereken bir araç olmasıyla uyumludur.

Çek belirli bir kişiye emre yazılı kaydıyla veya bu kayıt olmadan, emre yazılı değildir kaydıyla belirli kişiye ya da hamile düzenlenebilir.

Kimin lehine düzenlendiği gösterilmeyen çek hamiline yazılı çek hükmündedir.

Belirli kişi lehine veya hamiline gibi bir ibare eklenmişse yine hamiline yazılı çek sayılır.

Bu ayrım devir rejimini belirler: emre yazılı veya emre yazılı kaydı bulunmasa da belirli kişiye düzenlenen çek ciro ve zilyetliğin geçirilmesiyle devredilir; emre yazılı değildir kaydı taşıyan çek ise alacağın temliki hükümlerine göre devredilir.

Çekte ciro kayıtsız ve şartsız olmalıdır; şartlar yazılmamış sayılır.

Kısmi ciro ve muhatabın cirosu batıldır.

Hamiline yazılı ciro beyaz ciro hükmündedir; fakat hamiline yazılı çek üzerine yapılan ciro senedi emre yazılı çek hâline getirmez, yalnız cirantayı başvurma hükümleri çerçevesinde sorumlu kılar.

Cirosu kabil bir çeki elinde bulunduran kişi, hakkını birbirine bağlı ve müteselsil cirolardan gösterebiliyorsa yetkili hamil sayılır.

Çek hamilin elinden çıkmışsa yeni hamil, ancak çeki kötüniyetle iktisap etmiş veya iktisabında ağır kusur bulunmuşsa iade ile yükümlüdür.

Bu hükümler, çekin dolaşım güvenliğini korur.

Ödeme için ibraz süreleri çek hukukunda merkezîdir.

Çek düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir.

Ödeme ülkesinden başka ülkede düzenlenen çeklerde aynı kıta için bir ay, ayrı kıtalar için üç ay esası kabul edilir; süreler çekte yazılı düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar.

Çekin takas odasına ibrazı ödeme için ibraz yerine geçer.

Çekten cayma ise ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder; cayılmamışsa muhatap ibraz süresinden sonra da çeki ödeyebilir.

Düzenleyenin ölüm, ehliyet kaybı veya iflası çek tedavüle çıkarıldıktan sonra çekin geçerliliğini etkilemez.

Zamanında ibraz edilen çek ödenmezse hamilin başvurma hakkı doğar; fakat ödememe hâlinin protesto, muhatabın ibraz gününü de gösteren tarihli beyanı veya takas odasının tarihli beyanı ile belirlenmesi gerekir.

Hamil bu yolla cirantalara, düzenleyene ve diğer çek borçlularına başvurabilir.

Başvurma kapsamında ödenmemiş bedel, ibraz gününden itibaren faiz, protesto veya eş değer belirleme ve ihbar giderleri ile kanunda sınırı gösterilen komisyon istenebilir.

Çekten doğan başvurma hakları da zamanaşımına tabidir.

Bu sistem, çekin hızlı ödeme aracı olmasını, fakat ödenmeme hâlinde hamilin senet borçlularına karşı korunmasını birlikte sağlar.

Çekte çizgili çek ve hesaba geçirilmek üzere düzenlenen çek de ödeme biçimini sınırlayan güvenlik araçlarıdır.

Çekin ön yüzüne paralel iki çizgi çekilmesiyle genel veya özel çizgili çek ortaya çıkar.

Genel çizgili çek ancak bir bankaya veya muhatabın müşterisine ödenebilir; özel çizgili çek ise kural olarak adı yazılı bankaya veya bu banka muhatapsa onun müşterisine ödenir.

Hesaba geçirilecektir kaydı nakden ödemeyi önler ve ödemenin alacak kaydı, takas veya hesap nakli yoluyla yapılmasını sağlar.