Hâkim-Savcı Ticaret Hukuku Deniz Ticaretinin Temel Kavramları Konu Anlatımı

Deniz ticareti hukukunda bütün kavramlar gemi etrafında kurulur; fakat TTK gemiyi yalnız motorlu ve büyük deniz araçlarıyla sınırlamaz.

Tahsis edildiği amaç suda hareket etmesini gerektiren, yüzme özelliği bulunan ve pek küçük olmayan her araç, kendiliğinden hareket etme imkânı bulunmasa bile kanun bakımından gemidir.

Bu tanım, geminin teknik hareket kabiliyetinden çok hukuki ve ekonomik işlevine bakar.

Suda ekonomik menfaat sağlama amacına tahsis edilen veya fiilen böyle bir amaç için kullanılan her gemi, kimin tarafından, kimin adına veya hesabına kullanılırsa kullanılsın ticaret gemisi sayılır.

Böylece ticaret gemisi kavramı malik kimliğine değil, geminin ekonomik kullanılışına bağlanır.

Gemi kavramını izleyen en önemli ayrımlar denize, yola ve yüke elverişliliktir.

Denize elverişlilik, geminin gövde, genel donatım, makine, kazan gibi esas kısımları bakımından yolculuğun yapılacağı sudan doğan olağan dışı olmayan tehlikelere karşı koyabilecek durumda olmasını ifade eder.

Yola elverişlilik ise bundan daha geniştir.

Denize elverişli gemi, teşkilatı, yükleme durumu, yakıtı, kumanyası, gemi adamlarının yeterliği ve sayısı bakımından yapacağı yolculuğun tehlikelerine karşı koyabilecek nitelikteyse yola elverişli kabul edilir.

Yüke elverişlilik ise eşya taşımasında kullanılan kısımların, soğutma tesisatı dahil, eşyanın kabulüne, taşınmasına ve muhafazasına uygun olmasını anlatır.

Bu üç kavram aynı şeyi tekrarlamaz; biri geminin fiziksel dayanıklılığına, biri yolculuk hazırlığına, diğeri taşınacak eşyanın korunmasına yönelir.

Kanun, denize elverişsiz hâle gelen gemiler için de iki kavram kullanır.

Tamiri hiç mümkün olmayan, bulunduğu yerde tamir edilemeyen ve tamir edilebileceği bir limana götürülemeyen gemi tamir kabul etmez gemidir.

Tamir giderleri geminin önceki değerinin dörtte üçünü aşacaksa gemi tamire değmez sayılır.

Önceki değer, denize elverişsizlik yolculuk sırasında meydana gelmişse geminin yolculuğa çıkarken sahip olduğu değere; diğer hâllerde elverişsiz hâle gelmeden önceki veya gereği gibi donatılmış olsaydı sahip olacağı değere göre belirlenir.

Bu ayrım, deniz ticaretinde teknik arıza ile ekonomik onarım mantığının farklı sonuçlar doğurabileceğini gösterir.

Deniz ticareti hükümlerinin uygulama alanı esasen ticaret gemileridir; ancak kanun bazı bölümleri yatlar, denizci yetiştirme gemileri, eğitim ve bilim amaçlı gemiler, kamu hizmetine tahsis edilen devlet gemileri ve harp gemileri bakımından da nitelikleriyle bağdaştığı ölçüde genişletir.

Bu düzenleme, deniz hukukunun yalnız ticari taşıma sözleşmelerinden ibaret olmadığını, gemi, kaptan, gemi alacakları, cebri icra, çatma, kurtarma ve sorumluluğun sınırlanması gibi konularda daha geniş bir deniz faaliyeti alanına temas ettiğini gösterir.

Buna karşılık her hüküm her gemiye otomatik uygulanmaz; kanun uygulama alanını başlıklar ve gemi türleri üzerinden ayırır.

Gemilerin hukuki niteliği de temel bir kavramdır.

Sicile kayıtlı olup olmadıklarına bakılmaksızın bütün gemiler TTK ve diğer kanunların uygulanmasında taşınır eşyadır.

Ancak kanunun, İcra ve İflas Kanununun taşınmazlara ilişkin hükümlerine tabi olacağını açıkça bildirdiği gemiler bakımından bu genel kabul uygulanmaz.

Ayrıca bazı medeni hukuk hükümlerinde taşınmaz ve tapu sicili kavramları gemiler ve gemi sicilleri için de anlam kazanır.

Bu nedenle gemi hukuken taşınırdır; fakat ekonomik değeri, sicil sistemi ve cebri icra ilişkileri sebebiyle bazı durumlarda taşınmaz benzeri sonuçlara bağlanabilir.

Geminin kimliği, adı, bayrağı ve bağlama limanı üzerinden belirginleşir.

İlk Türk maliki gemiye ad seçmekte serbesttir; ancak seçilen ad karıştırılmaya yol açmayacak şekilde başka gemi adlarından farklı olmalıdır.

Sicile kayıtlı geminin adı bordasının her iki tarafına, adı ve bağlama limanı kıçına silinmez, bozulmaz ve kolay okunur harflerle yazılır.

Bağlama limanı, gemiye ait seferlerin yönetildiği yerdir.

Türk Bayrağı bakımından kanun hem hak hem yükümlülük kurar: her Türk gemisi Türk Bayrağı çeker.

Yalnız Türk vatandaşının malik olduğu gemi Türk gemisidir; paylı veya elbirliği mülkiyetinde ve tüzel kişi ya da ticaret şirketi mülkiyetinde Türk gemisi sayılma koşulları ayrıca düzenlenmiştir.

Bayrak hakkı belgeyle ispatlanır.

Geminin Türk Bayrağını çekme hakkı gemi tasdiknamesiyle ispat olunur; tasdikname alınmadıkça bayrak çekme hakkı kullanılamaz.

Türkiye dışında Türk Bayrağı çekme hakkı elde eden gemiler için konsolosça verilen bayrak şahadetnamesi gemi tasdiknamesi yerine geçer ve belirli süreyle geçerlidir.

Küçük tonajlı bazı gemiler ve belirli amaçlara tahsis edilen gemiler belgeye ihtiyaç olmaksızın Türk Bayrağı çekebilir.

Gemi sicili ise Türk gemileri için yetkili yerlerde tutulur; bağlama limanı yetkili sicil müdürlüğünü belirler.

Türk Bayrağı çekme hakkına sahip ticaret gemileri ve kanunda sayılan bazı gemiler sicile kaydolunur; belirli büyüklükteki ticaret gemilerinin tescili zorunludur.

Böylece deniz ticaretinin temel kavramları, geminin tanımından başlayıp elverişlilik, kimlik, bayrak ve sicil düzeniyle tamamlanan bir hukuki statü sistemi oluşturur.