HMGS İdare Hukukunun Temel İlkeleri ve Kaynakları Konu Anlatımı

İdare hukukunun temel ilkeleri ve kaynakları konusuna başlarken, “idare” kelimesinin günlük dildeki geniş anlamından ayrılmak gerekir.

Bir şirketin, derneğin veya vakfın yönetimi de günlük konuşmada idare olarak adlandırılabilir; fakat idare hukukunun konusu özel idareler değil, kamu idaresidir.

Kamu idaresi, devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin kamu yararı için örgütlenmiş faaliyet alanını ifade eder.

Bu kavram iki yönlüdür.

Organik anlamda idare, kamu hizmetlerini yürütmek üzere kurulmuş organ ve kuruluşları anlatır.

Fonksiyonel anlamda idare ise bu organların yaptığı kamu hizmeti, kolluk, düzenleme, denetim, işlem, eylem ve sözleşme gibi faaliyetleri kapsar.

Bu ayrım önemlidir; çünkü bazen bir kuruluşun kim olduğu, bazen de yapılan faaliyetin niteliği idare hukukunun uygulanıp uygulanmayacağını belirler.

Anayasal sistemde idare, yasama ve yargıdan ayrıdır.

Yasama kural koyma, yargı uyuşmazlıkları kesin hükme bağlama işlevini yürütür.

İdare ise yürütme organı içinde yer alır; ancak yürütmenin tamamıyla aynı şey değildir.

Kaynak metin, idare organını yürütmenin Cumhurbaşkanı dışında kalan kısmı olarak açıklar, bununla birlikte Cumhurbaşkanının idareyle yakın ilişkisi bulunduğunu da belirtir.

Bu çerçeve, idare hukukunda kurumların anayasal konumunu doğru okumayı gerektirir.

Bir işlemin yürütme alanında bulunması tek başına idare hukuku sonucu doğurmaz; işlem kamu idaresinin kamu gücüyle ve kamu yararı amacıyla yürüttüğü faaliyet içinde değerlendirilmelidir.

İdarenin en temel özelliği kamu yararı amacıdır.

Kamu yararı, idarenin varlık nedenidir; özel kişinin kendi menfaatini izlemesinden farklı olarak idare, toplumun ortak ihtiyaçlarını karşılamak için hareket eder.

Bu amaç idareye özel kişiler karşısında bazı üstünlükler ve ayrıcalıklar tanır.

Kamu gücü, idarenin tek yanlı işlem yapabilmesi, kararlarının ilgilinin rızasına bağlı olmadan hukuki sonuç doğurabilmesi ve bazı durumlarda kendi kararını uygulayabilmesi gibi sonuçlar üretir.

Fakat kamu gücü sınırsız bir ayrıcalık değildir.

İdarenin kuruluşu ve çalışması kanunlarla düzenlenir; yetki ve görevleri önceden belirlenmiş kurallar içinde yürütülür.

Kanuna bağlılık ilkesi gereği idare, kanunun izin vermediği bir çözümü tercih edemez.

Bu nedenle idare hukukunun merkezindeki gerilim, kamu yararı için etkili hareket etme ihtiyacı ile bireyin hukuk güvenliği arasında kurulan dengedir.

İdare hukuku kamu hukukunun bir alt dalıdır.

Bu dal, idarenin kişiler, topluluklar, kurum ve kuruluşlarla ilişkilerini, idari teşkilatın yapısını, idari faaliyetleri ve idarenin denetlenmesini düzenler.

Kamu hukuku karakteri, taraflar arasında eşitlik yerine kamu gücü üstünlüğünün bulunmasından anlaşılır.

Ancak her kamu idaresi işlemi idare hukukuna tabi değildir; idare bazen özel hukuk hükümlerine göre de hareket edebilir.

Ayırıcı ölçüt, idarenin üstün kamu gücü ayrıcalığı veya yükümlülüğüyle donanmış olup olmadığıdır.

İdare üstün sıfatla işlem yapıyor, eylemde bulunuyor veya kamu gücü ayrıcalıkları içeren bir sözleşmeye taraf oluyorsa idare hukukunun uygulama alanına girilir.

Buna karşılık idarenin özel kişi gibi yaptığı bazı ilişkiler özel hukuk alanında kalabilir.

Sınavlarda “taraflardan biri idareyse mutlaka idare hukuku uygulanır” düşüncesi bu nedenle yanlıştır.

İdare hukukunun ayırt edici nitelikleri de bu alanın işleyişini açıklar.

Kamu yararı esası egemendir; çünkü idare hukuku özel menfaatlerin değil kamusal ihtiyaçların düzenlenmesine yönelir.

Genç bir hukuk dalı sayılması, klasik özel hukuk alanlarına göre daha yakın dönemde sistemleşmesiyle ilgilidir.

Tedvin edilmemiş olması, tüm idare hukukunun tek ve kapsamlı bir kanunda toplanmadığını gösterir.

Bu yüzden Anayasa, kanunlar, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, yönetmelikler, düzenleyici işlemler ve yargı içtihatları birlikte izlenir.

İçtihadi karakter, özellikle idari yargı kararlarının kavramları ve ilkeleri geliştirmedeki rolünü vurgular.

Bağımsız hukuk dalı olması, kendine özgü kurum, ilke ve uyuşmazlık alanı bulunduğunu anlatır.

Statüsel niteliği ise idarenin çoğu ilişkide önceden belirlenmiş kurallara göre hareket etmesi, kişilerle pazarlık yoluyla serbestçe hukuki rejim kurmaması demektir.

İdare hukukuna hâkim temel ilkeler, Anayasanın devlet yapısına ilişkin hükümlerinden çıkar.

Cumhuriyetçilik, devletin yönetim biçimiyle; üniter devlet ilkesi, ülkede tek devlet düzeni ve idari bütünlükle; insan haklarına saygılı devlet anlayışı, idarenin faaliyetlerinde bireyin temel haklarını gözetme zorunluluğuyla bağlantılıdır.

Atatürk milliyetçiliğine bağlı devlet, demokratik devlet, laik devlet, sosyal devlet ve hukuk devleti ilkeleri idari işlemlerin amaç ve sınırlarını etkiler.

Eşitlik ilkesi, idarenin aynı durumda bulunan kişilere keyfi farklı muamele yapmasını engeller.

Kanunilik ilkesi ise idarenin kuruluş, görev ve yetkilerinin hukuki dayanağa bağlı olmasını gerektirir.

Bu ilkeler soyut anayasa kavramları olarak kalmaz; atama, ruhsat, disiplin, kamulaştırma, kamu hizmeti ve denetim gibi somut işlemlerde idarenin hareket alanını belirler.

Anayasanın idareye ilişkin temel kuralı, idarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğu ve kanunla düzenlendiğidir.

İdarenin bütünlüğü, merkezden yönetim ve yerinden yönetim kuruluşlarının birbirinden tamamen kopuk olmadığını ifade eder.

Merkezden yönetim, ülke idaresinin merkezi idare tarafından tek elden yürütülmesidir.

Bu ilke, devlet hizmetlerinde birlik, düzen ve koordinasyon sağlar.

Yetki genişliği, merkezden yönetimin sertliğini yumuşatan bir araçtır; merkezin bazı karar alma ve uygulama yetkilerinin hiyerarşik yapı içinde taşradaki üst görevlilerce kullanılmasına imkân verir.

Yerinden yönetim ise bazı hizmetlerin devlet tüzel kişiliği dışındaki kamu tüzel kişileri tarafından yürütülmesini anlatır.

Yerel yönetimler ve hizmet bakımından yerinden yönetim kuruluşları bu düşünceyle bağlantılıdır.

Kamu tüzel kişiliği ancak kanunla veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle kurulabilir; bu kural, idari örgütlenmenin keyfi biçimde çoğaltılmasını önleyen kanuni çerçevedir.

İdare hukukunun kaynakları çok katmanlıdır.

En üstte Anayasa bulunur; idarenin kuruluşu, temel ilkeleri, haklara saygı yükümlülüğü, idarenin yargısal denetimi ve kamu tüzel kişiliği gibi ana kurallar burada yer alır.

Kanunlar, idarenin görevlerini, yetkilerini, teşkilatını, usullerini ve kişilerin haklarını ayrıntılandırır.

Cumhurbaşkanlığı kararnameleri, Anayasanın izin verdiği alanlarda idari teşkilat ve yürütme alanına ilişkin düzenlemeler yapabilir; ancak temel hakların belirli bölümleri, kanunla düzenlenmesi öngörülen konular ve kanunla çatışma ihtimali bakımından anayasal sınırlara tabidir.

Yönetmelikler, kanunların ve üst normların uygulanmasını sağlamak üzere çıkarılan düzenleyici işlemlerdir.

İdarenin adsız düzenleyici işlemleri de uygulamada kurallar koyabilir; fakat bunların tamamı üst normlara uygun olmak zorundadır.

İçtihat, özellikle Danıştay ve idari yargı kararları yoluyla idare hukukunun kavramlarını somutlaştırır.

Doktrin ise öğretide geliştirilen görüşlerle yardımcı kaynak işlevi görür.

Kaynakları öğrenirken normlar hiyerarşisini unutmamak gerekir: alt kaynak üst kaynağa aykırı olamaz.

İdari işlemler konusu, temel ilke ve kaynakların uygulamadaki görünümünü gösterir.

Tek yanlı idari işlemler, ilgilinin rızasına bağlı olmadan idarenin iradesiyle oluşur.

Bireysel idari işlemler belirli kişi veya kişilere ilişkindir; atama, disiplin cezası veya ruhsat gibi örneklerde görülür.