HMGS Kamu Kurumu Niteliğindeki Meslek Kuruluşları Konu Anlatımı

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, idare teşkilatında hizmet yönünden yerinden yönetim başlığı altında ele alınan özel öneme sahip kuruluşlardır.

Bu kuruluşlar, belirli mesleklerin icrasını ve belirli meslek unvanlarını taşıyan kişilerin mesleki faaliyetini kamu yararıyla bağlantılı biçimde düzenleyen kamu tüzel kişileri olarak kavranmalıdır.

Kaynak, bu yapıları belli mesleklerin icrası veya belli meslek unvanlarını almış kişilerin unvanları gereğince profesyonel olarak mesleklerini yapabilmeleri için zorunlu katıldıkları ve bağlı bulundukları kuruluşlar şeklinde açıklar.

Bu ifade, konunun merkezinde gönüllü birliktelikten çok kamu düzeni ve mesleki düzenleme bulunduğunu gösterir.

Bu kuruluşları doğru anlamak için önce hizmet yönünden yerinden yönetim mantığı kurulmalıdır.

Yerinden yönetim, bazı kamu hizmetlerinin devlet tüzel kişiliği dışında kurulan kamu tüzel kişilerine bırakılmasıdır.

Yerel yönetimlerde ölçüt, il, belediye veya köy halkının mahalli ortak ihtiyaçlarıdır.

Hizmet yönünden yerinden yönetimde ise ölçüt belirli bir hizmet, faaliyet alanı veya uzmanlık konusudur.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, belli bir coğrafi yer halkının ihtiyaçlarını karşılamaktan çok, belirli meslek alanının düzenli ve kamu yararına uygun biçimde yürütülmesine yönelir.

Bu nedenle belediye veya köy gibi mahalli idare sayılmazlar; aynı zamanda bakanlık, valilik veya kaymakamlık gibi merkezi idarenin parçası da değildirler.

Kaynakta verilen örnekler sınav bakımından çok öğreticidir.

Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği, TÜRMOB, Türkiye Barolar Birliği, Türk Eczacılar Birliği, Türk Tabipler Birliği ve Türk Noterler Birliği kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına örnek gösterilir.

Bu örnekler, kavramın yalnızca serbest meslek mensuplarını değil, ekonomik, hukuki, sağlık ve noterlik gibi farklı mesleki alanları kapsayabildiğini gösterir.

Sorularda bu kuruluşların adı doğrudan verildiğinde, onları özel hukuk derneği gibi değerlendirmek hatalı olur.

Kuruluşun meslek mensuplarıyla ilişkisi üyelik biçiminde görünse bile, bu üyelik kaynakta zorunlu katılma ve bağlı bulunma şeklinde açıklanır.

Zorunluluk unsuru, özel hukuk alanındaki isteğe bağlı dernek üyeliğinden ayrımı kolaylaştırır.

Kamu kurumu niteliği, bu kuruluşların kamu tüzel kişiliğiyle ve kamu gücü ayrıcalıklarıyla ilişkilendirilmesini gerektirir.

İdarenin kamu tüzel kişiliklerinden oluşması ilkesi, kanunla veya kanunun verdiği yetkiye dayalı idari işlemle kurulan, üstün ve ayrıcalıklı yetkilerle donatılmış, devlet tüzel kişiliğinden ayrı tüzel kişilikleri kapsar.

Meslek kuruluşları da bu mantık içinde düşünülür.

Devletten ayrı olmaları, özel kişi oldukları anlamına gelmez.

Kamu yararıyla bağlantılı görevleri, mesleğe kabul veya mesleğin icrası bakımından düzenleyici rolleri ve üyeleri üzerinde mesleki düzeni sağlayan yetkileri bulunabilir.

Atanan kaynak bu yetkilerin ayrıntılı listesini vermediğinden, öğrenme güvenli biçimde kamu tüzel kişiliği, zorunlu bağlılık ve mesleki düzenleme ekseninde tutulmalıdır.

Bu kuruluşların özerkliği de doğru okunmalıdır.

Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları belli bir özerkliğe sahip kamu tüzel kişileri olarak açıklanır.

Özerklik, kuruluşun kendi organları ve görev alanı içinde idari varlık gösterebilmesini ifade eder.

Fakat özerklik, idarenin bütünlüğünden kopma ya da sınırsız serbestlik değildir.

Anayasal ilke, idarenin kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğunu kabul eder.

Bu bütünlük, yerinden yönetim kuruluşlarının kanuni çerçevede denetlenmesini mümkün kılar.

Kaynak, yerinden yönetim kuruluşları bakımından vesayet denetimi kavramına da işaret eder.

Vesayet, hiyerarşiyle aynı şey değildir.

Merkezi idare, meslek kuruluşunun her işlemini kendi astı gibi emir-komuta zinciri içinde yönetmez; kanunun izin verdiği ölçüde denetim kullanır.

Bu ayrım, sınavda “özerklik vardır, o halde idare dışıdır” veya “denetim vardır, o halde merkez teşkilatıdır” gibi hatalı sonuçları engeller.

Meslek kuruluşlarının zorunlu üyelik boyutu, konuya özel bir ayırt edici nitelik kazandırır.

Bir mesleğin topluma sunduğu hizmet, yalnızca meslek mensubunun özel kazancıyla ilgili değildir; hukuk, sağlık, ticaret veya mali danışmanlık alanlarında mesleğin güvenilir ve düzenli icrası kamu yararını da ilgilendirir.

Bu nedenle kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, meslek mensuplarını belli kurallar çevresinde bir araya getirir.

Burada üyeliğin amacı sosyal dayanışma veya özel menfaat birliğiyle sınırlı değildir.

Mesleki unvanın kullanılması, mesleğin standartlarının korunması ve meslek mensuplarının kamusal nitelikte bir düzen içinde izlenmesi söz konusudur.

Bu çerçevede özel dernek, vakıf veya sendika ile karıştırılmamaları gerekir.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını kamu kurumlarından ayırırken de dikkatli olunmalıdır.

Kaynak, hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarını önce kamu kurumları, sonra kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları olarak ikiye ayırır.

Kamu kurumları belirli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren ve bir kamu idaresi tarafından kurulan kamu tüzel kişileridir; üniversiteler, TRT, TÜBİTAK, SGK ve TCDD gibi örnekler bu gruptadır.

Meslek kuruluşları ise belirli meslek mensuplarının bağlı olduğu yapılardır.

Her ikisi de hizmet yönünden yerinden yönetim içinde yer alabilir, ancak örgütlenme gerekçeleri farklıdır.

Kamu kurumunda belirli bir kamu hizmetinin doğrudan yürütülmesi, meslek kuruluşunda ise mesleki faaliyetin kamu yararı doğrultusunda düzenlenmesi ön plana çıkar.

Sınav sorularında kullanılan kelimeler çoğu zaman belirleyicidir. “Mahalli müşterek ihtiyaç”, “seçmenler tarafından oluşturulan karar organı”, “belediye”, “köy” veya “il özel idaresi” ifadeleri yerel yönetimi düşündürür. “Bakanlık”, “vali”, “kaymakam”, “il idaresi” veya “ilçe idaresi” ifadeleri merkezi idareye götürür. “Barolar Birliği”, “Tabipler Birliği”, “Eczacılar Birliği”, “Noterler Birliği”, “TOBB” veya “TÜRMOB” gibi adlar ise meslek kuruluşu niteliğine işaret eder.

Öğrencinin özellikle “birlik” veya “oda” kelimelerine bakıp özel hukuk örgütü sonucuna hızlıca gitmemesi gerekir.

Kamu kurumu niteliği varsa idare hukuku şeması içinde değerlendirme yapılır.

Sonuç olarak kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, idarenin çoğul yapısını gösterir.

Devlet tüzel kişiliğinden ayrı olabilirler, fakat idare dışı değildirler.

Meslek mensuplarının zorunlu bağlılığına dayanabilirler, fakat özel üyelik ilişkisiyle açıklanamazlar.

Belli ölçüde özerktirler, fakat denetimsiz değildirler.

Merkezi idarenin taşra teşkilatı değildirler, fakat idarenin bütünlüğü içinde yer alırlar.

Bu dört cümle, konunun sınav hafızası bakımından çekirdeğidir.