HMGS Kamu Malları Konu Anlatımı

Kamu malları, idare hukukunda idarenin kamu hizmetini yürütebilmek için sahip olduğu malvarlığı değerlerinin özel bir bölümünü anlatır.

Bu başlıkta önce geniş anlamdaki kamuya ait mallar ile dar anlamdaki kamu malları ayrılmalıdır.

Kamu tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınır ve taşınmaz malların tamamı idarenin malvarlığını oluşturur; fakat bu malların hepsi aynı hukuki işlevi taşımaz.

İdarenin özel malları, kamunun ortak kullanımına veya doğrudan bir kamu hizmetine tahsis edilmemiş olabilir.

Böyle bir mal üzerinde idare çoğu zaman özel hukuk kişisine benzer biçimde tasarrufta bulunur.

Dar anlamda kamu malı ise kamu hukuku hükümlerine bağlı olan, idare hukukunun koruyucu mantığı içinde değerlendirilen ve uyuşmazlıkları idari yargı alanına giren maldır.

Bu nedenle malın sahibinin kamu tüzel kişisi olması tek başına yeterli görülmemelidir; malın neye ayrıldığı da sorulmalıdır.

Bir malın kamu malı sayılması için iki koşul birlikte gerçekleşir.

İlk koşul kamu mülkiyetidir.

Mal, devlet, belediye, il özel idaresi, üniversite veya başka bir kamu tüzel kişisinin mülkiyetinde bulunmalıdır.

Özel kişiye ait bir taşınmazın fiilen herkesçe kullanılıyor olması veya sahibinin kullanımına izin vermesi onu kamu malı haline getirmez.

İkinci koşul kamu yararına tahsistir.

Bu tahsis bazen malın doğrudan halkın kullanımına açılması biçimindedir; yol, meydan, park, kıyı, mezarlık veya pazar yeri bu mantıkla düşünülür.

Bazen de mal, doğrudan halkın elinde kullanılmaz; fakat bir kamu hizmetinin görülmesine ayrılır.

Okul binası, adliye, karakol, cezaevi, istasyon, havaalanı veya askeri tesis gibi mallarda halkın yararlanması dolaylıdır.

Kişi binayı serbestçe kullanmaz, ancak eğitim, adalet, güvenlik veya ulaşım hizmeti o mal sayesinde yürür.

Doğrudan ortak kullanım ile kamu hizmetine tahsis farklı yollar olsa da ikisi de kamu yararına tahsis koşulunu karşılayabilir.

Kamu mallarının ilk sınıflandırması tahsis edildikleri amaca göre yapılır.

Sahipsiz mallar, özel mülkiyet altında bulunmayan ve niteliği gereği kamuya ait kabul edilen mallardır.

Dağlar, kayalık alanlar, tepeler, bazı sular, kıyılar ve ormanlar bu grupta örneklenir. “Sahipsiz” sözcüğü bunların hukuken kimseye ait olmadığı anlamında öğrenilmemelidir; idare hukuku bakımından devletin hüküm ve tasarrufu altında düşünülür.

Orta malları, halkın doğrudan yararlanmasına ayrılmış mallardır.

Yollar, köprüler, meydanlar, meralar, harman yerleri, pazar yerleri, parklar ve mezarlıklar bu gruba girer.

Bu mallarda tipik unsur, bireysel bir idari hizmet ilişkisi kurmadan genel yararlanmadır.

Hizmet malları ise kamu tüzel kişisinin mülkiyetinde olup belirli bir kamu hizmetine tahsis edilen mallardır.

Hastane, üniversite, belediye binası, müze, kütüphane, adliye, cezaevi, liman, tren istasyonu ve askeri tesis bu kapsamdadır.

Hizmet mallarında yararlanma çoğu kez kamu hizmetinin kuralları içinde ve dolaylıdır.

İkinci sınıflandırma maddi içeriğe dayanır.

Kara kamu malları, ülke toprağı üzerindeki veya altındaki özel mülkiyete tabi olmayan kara unsurlarını ve kara ulaşımıyla bağlantılı tesisleri kapsar.

Yer altı ve yer üstü kaynaklar, şehir içi ve şehirlerarası yollar, caddeler, sokaklar, köprüler, kanallar, demir yolları, trafik işaretleri ve yol üzerindeki tamamlayıcı unsurlar bu grupta değerlendirilebilir.

Deniz kamu malları, deniz alanlarıyla bağlantılı kıyı, koy, körfez, liman ve fener gibi unsurları ifade eder.

Su kamu malları, deniz dışında kalan göl, nehir, dere, çay ve yer altı ya da yer üstü su kaynaklarını anlatır.

Hava kamu malları ise devlet ülkesinin üzerindeki atmosfer parçasıyla ilgilidir.

Özel mülkiyetteki arazinin üstünde makul kullanım alanı bulunabilir; ancak bunun ötesindeki hava sahası kamu malı yaklaşımıyla açıklanır.

Bu ayrım, malın tahsis amacından çok fiziksel niteliğine göre yapılan bir sınıflandırmadır.

Üçüncü ölçüt oluşum tarzıdır.

Doğal kamu malları, insan müdahalesiyle yapılmayan, tabiat olayları sonucunda varlık kazanan mallardır.

Denizler, göller ve akarsular bu kategori için klasik örneklerdir.

Yapay kamu malları ise insan eliyle oluşturulan veya düzenlenen mallardır.

Yol, bina, okul, hastane, adliye, otopark, pazar yeri ve valilik binası bu şekilde düşünülür.

Bu sınıflandırma, malın kamu malı olma sebebini değil, ortaya çıkış biçimini açıklar.

Bir yol hem orta malı olabilir hem kara kamu malı olabilir hem de yapay ve taşınmaz kamu malı olabilir.

Bu nedenle sınıflandırmalar birbirini dışlayan kapalı kutular değildir; aynı mal farklı ölçütlere göre birden fazla kategoriye yerleşebilir.

Son ölçüt taşınabilirliktir.

Taşınır kamu malları, yer değiştirebilen ve nakledilebilen kamu mallarıdır.

Askeri araç ve gereçler, silahlar, müzelerdeki sanat eserleri, arşiv belgeleri ve kütüphane kitapları bu grupta örneklenir.

Taşınmaz kamu malları ise yerinden taşınamayan mallardır; göller, nehirler, yollar ve binalar burada akla gelir.

Bu ayrım özellikle mal üzerindeki koruma, kullanım ve tahsis işlemlerini anlamada yardımcı olur.

Konunun pratiğinde en önemli nokta, kamu malının yalnızca idareye ait mal diye ezberlenmemesidir.

Önce malın kamu tüzel kişisine ait olup olmadığı, sonra kamu yararına tahsis edilip edilmediği sorulur; ardından hangi sınıflandırma ölçütünün kullanıldığı belirlenir.

Bir seçenek sahipsiz malı orta malıyla, hizmet malını doğrudan ortak kullanımla veya doğal-yapay ayrımını taşınır-taşınmaz ayrımıyla karıştırıyorsa, soru genellikle bu kavramsal katmanları ayırmayı ölçer.

Kamu mallarının hukuki rejimini anlamak için özel mallarla karşılaştırma yapılması gerekir.

İdarenin özel malı, idareye ait olmakla birlikte kamu hizmetine veya halkın ortak kullanımına ayrılmadığı için daha esnek bir tasarruf alanı doğurur.

Buna karşılık kamu malında tahsis unsuru, malın üzerinde sıradan malik yetkilerinin kullanılmasını sınırlar.

İdare bu malları kamu yararı amacından kopararak serbestçe elden çıkaran bir özel kişi gibi davranamaz.

Tahsis, bazen açık bir idari işlemle, bazen malın doğal niteliği ve kullanım biçimiyle anlaşılır.

Deniz kıyısı ya da akarsu gibi doğal mallarda tahsis fikri malın niteliğinden kaynaklanırken, okul binası veya adliye gibi hizmet mallarında idarenin o malı belirli hizmete ayırması belirleyicidir.

Öğrenme hatası genellikle örnekleri ezberlemekten doğar.

Bir park orta malıdır çünkü halkın doğrudan kullanımına açıktır; bir hastane hizmet malıdır çünkü sağlık hizmetinin yürütülmesine ayrılmıştır.