HMGS Yerinden Yönetim Konu Anlatımı

Yerinden yönetim, idarenin kuruluşunda bütün kamu hizmetlerinin doğrudan devlet tüzel kişiliği içinde yürütülmemesi, bazı hizmetlerin devlet dışında kurulan kamu tüzel kişilerine bırakılması anlamına gelir.

Bu ilke, idari teşkilatın yalnızca başkent ve taşra memurlarından oluşmadığını gösterir.

Toplumsal ihtiyaçların niteliği her zaman aynı değildir.

Bazı ihtiyaçlar belirli bir yer halkının günlük ve ortak yaşamıyla doğrudan ilgilidir; bazı hizmetler ise teknik bilgi, uzmanlık ve süreklilik gerektiren ayrı örgütlenmelerle daha uygun yürütülür.

Yerinden yönetim, bu farklılığı idari örgütlenmeye yansıtır.

Ancak bu, idarenin parçalanması veya kamu düzeninden kopmuş bağımsız adacıklar kurulması değildir.

Anayasal çerçevede idare kuruluş ve görevleriyle bir bütündür; yerinden yönetim de bu bütünlüğün içinde yer alır.

Yerinden yönetimin merkezden yönetimden ayrıldığı temel nokta kamu tüzel kişiliğidir.

Merkezden yönetimde bakanlık, valilik veya kaymakamlık devlet tüzel kişiliği içinde hareket eder.

Yerinden yönetimde ise ilgili kuruluşun devlet tüzel kişiliğinden ayrı bir kamu tüzel kişiliği vardır.

Bu ayrı kişilik, kendi organlarına, görev alanına ve belli ölçüde idari-mali özerkliğe sahip olmasını sağlar.

Buna rağmen kuruluşun kamu tüzel kişisi olması, özel hukuk kişisi gibi tamamen serbest davranacağı anlamına gelmez.

Kuruluş ve görevleri kanunla düzenlenir; kamu yararı amacıyla hareket eder; idari işlem yapabilir ve kanunun öngördüğü denetim mekanizmalarına tabidir.

Kaynakta yerinden yönetim teşkilatı iki ana başlık altında incelenir: yerel yönetimler ve hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşları.

Yerel yönetimler, mahalli idareler olarak da adlandırılır.

İl, belediye veya köy halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulan, kuruluş esasları kanunla gösterilen ve karar organları seçmenler tarafından oluşturulan kamu tüzel kişileridir.

Bu tanımda üç unsur birlikte düşünülmelidir.

Birincisi, hizmetin mahalli müşterek ihtiyaçlara yönelik olmasıdır.

İkincisi, kuruluş ve görevlerin kanuni temele dayanmasıdır.

Üçüncüsü, karar organlarının seçimle belirlenmesidir.

Bu unsurlar, mahalli idareleri merkezi idarenin taşra örgütlerinden ayırır.

İl özel idaresi, il halkının mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılamak üzere kurulmuş idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir.

Burada en sık yapılan hata, il özel idaresini il genel idaresiyle karıştırmaktır.

İl genel idaresi, merkezi idarenin taşra teşkilatıdır ve başında vali bulunur.

İl özel idaresi ise yerinden yönetim kuruluşudur.

Organları vali, il genel meclisi ve il encümeni olarak anlatılır; vali dışındaki organların seçimle belirlenmesi yerel yönetim niteliğini güçlendirir.

Büyükşehir belediyesi kurulan illerde il özel idarelerinin kaldırıldığı bilgisi de sınavda ayırt edici olabilir.

Dolayısıyla bir soruda yalnızca il kelimesini görmek yeterli değildir; “il idaresi” mi, “il özel idaresi” mi denildiği dikkatle okunmalıdır.

Belediye idaresi, belde sakinlerinin mahalli müşterek ihtiyaçlarını karşılayan idari ve mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişisidir.

Belediye başkanı, belediye meclisi ve belediye encümeni belediyenin organları olarak belirtilir.

Belediyelerin faaliyet alanı, yerel yaşamın somut ihtiyaçlarında görünür hale gelir: imar, su, kanalizasyon, ulaşım, temizlik, park ve bahçe, mezarlık, defin ve şehir içi trafik gibi hizmetler bu kapsamda değerlendirilebilir.

Belediye kurulmasına ilişkin nüfus eşiği ve il-ilçe merkezlerinde belediye kurulmasının zorunlu olması gibi bilgiler, belediyenin yerleşim birimine bağlı örgütlenme mantığını gösterir.

Büyükşehir belediyesi ise il mülki sınırı içinde ilçe belediyeleri arasında koordinasyon sağlayan, idari ve mali özerkliğe sahip özel bir belediye yapılanmasıdır.

Büyükşehir sisteminde büyükşehir belediyesi ile ilçe belediyesi birlikte bulunur; bu durum iki ayrı merkezi taşra birimi değil, yerel yönetim alanındaki farklı belediye kademeleridir.

Köy idaresi, kırsal yerleşimlerin tarihsel ve idari niteliğini yansıtan mahalli idaredir.

Kaynakta köy, düşük nüfuslu yerleşim birimi olarak açıklanır ve köyün organları muhtar, köy derneği ve köy ihtiyar heyeti olarak belirtilir.

Köyün yerinden yönetim kapsamında olması, muhtarın her durumda merkezi idarenin taşra amiri olduğu anlamına gelmez.

Burada muhtar köy idaresinin organı olarak mahalli ihtiyaçlarla bağlantılıdır.

Büyükşehir belediyesi sınırlarında köylerin mahalleye dönüşmüş olması da yerel yönetim yapısının kanuni düzenlemelerle değişebileceğini gösterir.

Hizmet yönünden yerinden yönetim kuruluşlarında belirleyici ölçüt yer değil, hizmetin konusudur.

Kamu kurumları, bir kamu idaresi tarafından kurulan, onun vesayeti altında çalışan, belli ölçüde özerkliğe sahip ve belirli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren kamu tüzel kişileridir.

Üniversiteler, TRT, TÜBİTAK, TCDD, SGK, Orman Genel Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü kaynakta örnek olarak sayılır.

Bu kuruluşların ortak noktası, belli bir hizmet alanına ayrılmış örgütlenmeler olmalarıdır.

Yerel yönetimden farklı olarak seçilmiş yerel halk organı merkezde değildir; hizmetin uzmanlık gerektiren yapısı önem kazanır.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları da hizmet yönünden yerinden yönetim içinde anılır.

Bunlar belirli mesleklerin icrası veya belli meslek unvanlarının kullanılması bakımından meslek mensuplarının bağlı olduğu kuruluşlardır.

Türkiye Barolar Birliği, Türk Tabipler Birliği, Türk Eczacılar Birliği, Türk Noterler Birliği, TOBB ve TÜRMOB gibi örnekler bu gruba girer.

Bu kuruluşların özel derneklerden ayrılması gerekir; çünkü kamu kurumu niteliği taşırlar ve mesleğin düzenlenmesiyle kamu yararı arasında bağ kurarlar.

Yerinden yönetimde öğrenilmesi gereken son nokta denetim ilişkisidir.

Ayrı kamu tüzel kişiliği, merkezden tamamen kopma anlamına gelmez.

Kaynakta vali için ildeki yerinden yönetim kuruluşları üzerinde kanunla öngörülen vesayet yetkisinden söz edilir.

Vesayet denetimi, hiyerarşiden farklıdır.

Hiyerarşide üst makam astın işlemini daha geniş biçimde yönlendirebilir; yerinden yönetimde ise denetim kanunun gösterdiği sınırlar içinde kullanılır.

Bu nedenle sınavda “hiyerarşik bağlılık” ile “idari vesayet” kelimeleri ayrılmalıdır.

Yerinden yönetim kuruluşları kendi kamu tüzel kişilikleriyle hareket eder; fakat idarenin bütünlüğü ilkesi gereği tamamen denetimsiz değildir.

En pratik ölçüt şudur: devlet adına görev yapan vali, kaymakam ve bakanlık merkezi idareye; mahalli ortak ihtiyacı seçilmiş organlarla karşılayan il özel idaresi, belediye ve köy yerel yerinden yönetime; belirli uzmanlık hizmeti için kurulan kamu kurumları ise hizmet yönünden yerinden yönetime işaret eder.