HMGS İdari Sözleşmeler Konu Anlatımı

İdarenin sözleşmeleri konusu, idari işlemlerle özel hukuk sözleşmeleri arasındaki sınırı doğru çizmeyi gerektirir.

Kaynak metin önce idari işlemleri tek yanlı ve iki yanlı işlemler olarak ayırır; iki yanlı idari işlemler idari sözleşmeler olarak adlandırılır.

Ancak daha sonra idarenin yaptığı bütün sözleşmelerin aynı hukuki rejime tabi olmadığını özellikle gösterir.

Bu nedenle ilk öğrenilmesi gereken kural şudur: idarenin taraf olması, bir sözleşmeyi tek başına idari sözleşme yapmaz.

Sözleşmenin tabi olduğu hukuk, tarafların niteliği, sözleşmenin konusu ve içerdiği hükümler birlikte değerlendirilmelidir.

Sözleşmenin özü, karşılıklı ve birbirine uygun irade açıklamalarıdır.

Özel hukukta en az iki taraf belirli bir hukuki sonucu doğurmak için uyuşur.

İdare hukukunda da idare ile ilgili özel kişi belirli bir hukuki sonuç için iradelerini birleştirir.

Bu yönüyle tanımlar birbirine benzer.

Fark, sözleşmenin kurulduğu ilişkide kamu gücü ayrıcalığının ve idare hukuku rejiminin bulunup bulunmamasında ortaya çıkar.

Tek yanlı idari işlemde ilgilinin rızası aranmazken, idari sözleşmede idarenin açıklaması karşı tarafça kabul edilmelidir.

Bu nedenle idari sözleşme, kuruluş bakımından sözleşmeye; tabi olduğu rejim bakımından idare hukukuna yakındır.

Kaynak metin idarenin sözleşmelerini iki ana gruba ayırır: idarenin özel hukuk sözleşmeleri ve idarenin idare hukuku sözleşmeleri, yani idari sözleşmeler.

Özel hukuk sözleşmelerinde idare sıradan bir özel hukuk kişisi gibi taraf olur.

Taraflardan biri idare olsa bile idarenin karşı taraf üzerinde kamu üstünlüğü yoktur.

Bu sözleşmeler özel hukuk kurallarına göre değerlendirilir ve uyuşmazlıkları adli yargıda çözülür.

Bu nokta HMGS bakımından çok değerlidir; çünkü günlük dilde idarenin yaptığı sözleşme denildiğinde hemen idari sözleşme sanılabilir.

Kaynak metin böyle bir otomatik sonuç kabul etmez.

Özel hukuk sözleşmelerine verilen örnekler geniştir.

Yol, köprü, baraj ve bina yapımı gibi bayındırlık işleriyle ilgili kamu ihale sözleşmeleri kaynakta özel hukuk sözleşmeleri arasında gösterilir.

Su, elektrik, doğal gaz ve telefon abonman sözleşmeleri de aynı gruptadır.

Yap-işlet-devret ve yap-işlet modellerine ilişkin belirli sözleşmeler, idarenin taraf olduğu alım satım, kira, bayilik, vedia, hizmet ve yolcu taşıma sözleşmeleri, burs ve kredi sözleşmeleri ile ilaç ve tıbbi malzeme alımına ilişkin sözleşmeler de özel hukuk alanına yerleştirilir.

Bu örneklerin ortak mantığı, idarenin sözleşmeye kamu üstün gücüyle değil, özel hukuk kişisi gibi katılmasıdır.

İdari sözleşmeler bakımından kaynak metin iki yol gösterir.

Bir sözleşme kanunla idari sözleşme olarak nitelendirilmişse, bu nitelendirme yeterlidir.

Kanunda böyle açık bir adlandırma yoksa, taraflardan en az birinin kamu tüzel kişisi olması gerekir; bunun yanında sözleşme kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin olmalı veya özel hukuku aşan hükümler taşımalıdır.

Buradaki kamu tüzel kişisi şartı dikkatle okunmalıdır.

Her kamu görevlisi, her kamu işletmesi veya idareyle bağlantılı her kurum otomatik olarak bu şartı karşılıyor gibi düşünülmemelidir; ölçüt taraflardan en az birinin kamu tüzel kişisi olmasıdır.

Özel hukuku aşan hükümler, idari sözleşmeyi ayırt etmede merkezi öneme sahiptir.

Kaynak metin bunları, sıradan özel hukuk sözleşmesinde tarafların serbest iradeleriyle kabul etmeyecekleri türden kayıt ve şartlar olarak açıklar.

Borcun zorla icrası, vergi muafiyeti tanınması, eşitlik ilkesini aşan ayrıcalıklar, idarenin özel kişiyi denetlemesi, fiyat tarifesini veya çalışma saatlerini belirlemesi, tek taraflı yaptırım uygulaması, sözleşmeyi tek taraflı feshetmesi veya değiştirmesi, özel kişinin bazı faaliyetler için idareden izin alma zorunluluğu bu mantığa örnek verilir.

Bu hükümler sözleşmeyi sıradan eşit taraf ilişkisi olmaktan çıkarır.

İdari sözleşmeler klasik, yeni ve isimsiz türler olarak incelenebilir.

Klasik türlerde imtiyaz, iltizam, kamu istikrazı, madenlerin işletilmesine ilişkin sözleşmeler, idari hizmet sözleşmeleri ve eski orman işletme sözleşmeleri sayılır.

İmtiyazda bir kamu hizmetinin kurulması ve işletilmesi, hizmetten yararlananlardan alınacak ücretle ve özel kişinin kâr zarar sorumluluğuyla yürütülür.

İltizamda kamu hizmeti kararlaştırılmış bedel karşılığında özel kişiye gördürülür.

Kamu istikrazında devlet veya kamu tüzel kişisi borç para almak için sözleşme yapar.

İdari hizmet sözleşmeleri, işçi niteliğinde olmayan kamu görevlileriyle belli kamu hizmetinin yürütülmesi için kurulan ilişkiyi ifade eder.

Yeni türler arasında elektrik hizmetlerinde, otoyollarda ve telekomünikasyon alanında görevlendirme sözleşmeleri ile kamu özel ortaklığı sözleşmeleri yer alır.

Kamu özel ortaklığında özel hukuk kişisi kamu hizmeti için gereken tesisin yapımı, bakımı, onarımı ve hizmete hazır tutulmasını üstlenir; kamu tüzel kişisi de bunun karşılığında yıllık ödeme yapmayı taahhüt eder.

İsimsiz veya atipik idari sözleşmeler ise önceden belirlenmiş klasik kalıplara sığmayan, fakat idari sözleşme şartlarını taşıyan sözleşmelerdir.

Kaynak metin, idarenin belirli bir sözleşme türüne mahkûm olmadığını ve işletme hakkı sözleşmelerinin bu gruba örnek verilebileceğini belirtir.

Biçim ve bölümler bakımından, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'na tabi idari sözleşmelerin yazılı yapılması gerekir.

İdari sözleşme şartname ve anlaşma bölümlerinden oluşur.

Şartname, sözleşmenin yapılmasında ve uygulanmasında uyulacak koşulları gösterir; idari şartname sözleşme yapmak isteyenlere yönelik talimatları, teknik şartname ise yapılacak işin projesini içerir.

Şartnameyi idare tek yanlı hazırlar; sözleşmeci adayının pazarlıkla metni kurma olanağı yoktur, kabul ya da ret söz konusudur.

Ancak sözleşmenin uygulanmasına ilişkin şartname hükümleri, sözleşme imzalandıktan sonra akdi nitelik kazanır ve idare bunları tek taraflı değiştiremez.

Anlaşma ise tarafların belirli konuda uyuştuklarını ve imzaladıklarını gösteren kısa metindir.

Uyuşmazlık rejimi, ayrımın pratik sonucudur.

Özel hukuk sözleşmelerinde adli yargı görevli iken, idari sözleşmeler idare hukukuna tabi olduğundan uyuşmazlıklar idari yargıda çözülür.

Kaynak metin ayrıca idari sözleşmelere karşı ancak sözleşmenin taraflarının tam yargı davası açabileceğini belirtir.

Bu nedenle sınavda hem görevli yargı kolu hem dava türü hem de dava açabilecek kişi birlikte düşünülmelidir.

Konunun ana tuzağı, idare taraf olduğu için sözleşmeyi hemen idari saymaktır.

Doğru yöntem, önce kanuni nitelendirmeye, sonra kamu tüzel kişisi şartına, kamu hizmeti bağlantısına ve özel hukuku aşan hükümlere bakmaktır.

İdari sözleşmelerin idari işlem türleri içindeki yeri de unutulmamalıdır.

Kaynak metin, iki yanlı idari işlemleri idari sözleşmeler olarak tanıtır.

Bu ifade, idari sözleşmenin idare hukukunda sadece borçlar hukuku mantığıyla ele alınmadığını gösterir.

Sözleşme tarafların uyuşmasıyla kurulsa da, kamu hizmeti bağlantısı ve özel hukuku aşan hükümler nedeniyle idare hukuku ilkeleri devreye girer.

Bu yüzden idari sözleşme hem rıza unsurunu hem de kamu gücü ayrıcalıklarını birlikte barındırabilen karmaşık bir alandır.

Şartname ve anlaşma ayrımı da sınavlarda ince bir noktadır.

Şartname idarenin tek yanlı hazırladığı ayrıntılı çerçeveyi, anlaşma ise tarafların uyuşmasını gösteren kısa imzalı metni ifade eder.

Sözleşmenin yapılma sürecine ilişkin şartname hükümleri genel düzenleyici nitelik taşır ve idare bunlarda değişiklik yapabilir.