HMGS Kamulaştırma ve Devletleştirme Konu Anlatımı

Kamulaştırma, özel mülkiyet ile kamu yararı arasındaki ilişkinin en yoğun göründüğü idari mal edinme yoludur.

Konu, gerçek kişilerin veya özel hukuk tüzel kişilerinin mülkiyetinde bulunan taşınmaz mallar, kaynaklar ve irtifak haklarıdır.

İdarenin amacı bir malvarlığını cezalandırmak değil, kamu hizmeti veya kamu yararı için gerekli olan taşınmazı kanuni usulle ve bedeli karşılığında edinmektir.

Bu nedenle kamulaştırma, sıradan satın alma görüşmesinden farklıdır; malik rızası bulunmasa bile kanunun aradığı şartlar gerçekleştiğinde idareye kamu gücüne dayalı bir edinme imkanı verir.

Kamulaştırmanın temel şartı kamu yararıdır.

İdareler, kanunlar ve Cumhurbaşkanlığı kararnameleriyle yapmak yükümlülüğünde bulundukları kamu hizmetlerinin veya teşebbüslerinin yürütülmesi için gerekli taşınmaz malları, kaynakları ve irtifak haklarını kamulaştırabilir.

Bu gereklilik soyut bir ihtiyaç söylemiyle geçiştirilemez; süreç kamu yararı kararı ve kanunda gösterilen işlemler üzerinden ilerler.

Yararına kamulaştırma yapılan idareye göre karar mercii değişebilir.

Köy yararına kamulaştırmada köy ihtiyar kurulu, belediye yararında belediye encümeni, il özel idaresi yararında il daimi encümeni, devlet yararında il idare kurulu gibi merciler bu farklılaşmayı gösterir.

Bedel güvencesi, kamulaştırmanın mülkiyet hakkına müdahalesini hukuki sınır içinde tutan ana unsurdur.

Kural, kamulaştırma bedelinin nakden ve peşin ödenmesidir.

Ancak bazı büyük ve uzun vadeli kamu projelerinde eşit taksitlerle ödeme yapılabilir.

Cumhurbaşkanınca kabul olunan büyük enerji ve sulama projeleri, iskan projeleri, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amacıyla yapılacak kamulaştırmalar bu istisnai ödeme yapısının örnekleridir.

Bu hallerde belirli bir miktar peşin ödenir; kalan kısım en fazla beş yıl içinde faiziyle birlikte eşit taksitlere bağlanabilir.

Fakat kamulaştırılan toprak, o toprağı doğrudan doğruya işleyen küçük çiftçiye aitse bedel her halde peşin ödenir.

Yeterli ödenek sağlanmadan kamulaştırma işlemlerine başlanamaması, bedel güvencesinin yalnız dava sonunda hatırlanacak bir ayrıntı olmadığını gösterir.

İdare önce mali karşılığı düşünmek zorundadır.

Bu kural sınavda özellikle önemlidir; çünkü kamu yararı bulunması tek başına bütün şartların tamamlandığı anlamına gelmez.

Kamu yararı kamulaştırmanın sebebini kurar, bedel ve ödenek ise mülkiyet hakkının karşılık güvencesini oluşturur.

Bu yüzden doğru değerlendirme, kamu hizmeti ihtiyacı ile bedel ödeme rejimini birlikte okumayı gerektirir.

Kamulaştırmanın kapsamı her zaman taşınmazın bütün mülkiyetinin alınması olmak zorunda değildir.

Amaç için yeterliyse taşınmazın belirli bir kesimi, yüksekliği, derinliği veya kaynağı üzerinde kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı kurulabilir.

Böylece idare, kamu yararı için gerekli olan müdahaleyi daha dar bir hak edinimiyle sağlayabilir.

Ayrıca maliklerin mülkiyet hakkının kullanılması engellenmiyorsa ve can ile mal güvenliği bakımından gerekli önlemler alınıyorsa, taşınmazların üstünde teleferik ve benzeri ulaşım hatları ile köprü, altında metro ve benzeri raylı taşıma sistemleri ya da tünel yapılması halinde taşınmaza ilişkin kamulaştırma yapılmayabilir.

Bu düzenleme, kamulaştırmanın ölçülü uygulanması gerektiğini gösterir.

Kamulaştırmada satın alma usulü de sürecin pratik yüzünü oluşturur.

İdare, kamulaştırma kararından sonra tahmin edilen bedel üzerinden pazarlıkla satın alma veya trampa teklifinde bulunabilir.

Malik, resmi taahhütlü yazının tebliğinden itibaren kanuni süre içinde idareye başvurursa komisyon huzurunda anlaşma aranır.

Anlaşmaya varıldığında tutanak düzenlenir ve taşınmazın hukuki ile fiili vasıfları, kamulaştırma bedeli ve malikin kabulü belirlenir.

Bu şekilde satın alınan veya trampa edilen taşınmaz, kaynak ya da irtifak hakkı sahibinden kamulaştırma yoluyla alınmış sayılır.

Bu aşama, kamulaştırmanın her zaman doğrudan çekişmeli mahkeme süreciyle başlamadığını gösterir.

Kamulaştırılan taşınmazın amacına uygun kullanılmaması halinde malikin geri alma hakkı gündeme gelebilir.

Kamulaştırma bedelinin kesinleşmesinden itibaren beş yıl içinde, kamulaştırmayı yapan idare veya devir ya da tahsis yapılan idare kamulaştırma ve devir amacına uygun hiçbir işlem veya tesisat yapmazsa, ayrıca taşınmazı kamu yararına yönelik bir ihtiyaca ayırmadan olduğu gibi bırakırsa, mal sahibi veya mirasçıları taşınmazı geri alabilir.

Bunun için kamulaştırma bedeli, alındığı günden itibaren işleyecek kanuni faiziyle birlikte ödenir.

Doğmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmayan geri alma hakkı düşer.

Vazgeçme-iade düzeni, beş yıllık geri alma hakkından ayrı bir hat gibi okunmalıdır.

Kamulaştırma kesinleştikten sonra taşınmaza artık kamulaştırma amacı veya başka bir kamu yararı gereksinimi kalmamışsa idare durumu eski malike ya da mirasçılara bildirir.

Bildirim üzerine üç ay içinde bedel ve gerekiyorsa faiz geri verilerek iade alınabilir; fakat bu teklif reddedilirse m.23 yoluna başvurma imkanı da kapanır.

Geri alma hakkının istisnaları ayrıca bilinmelidir.

Aynı amacın gerçekleşmesi için birden fazla taşınmaz birlikte kamulaştırılmışsa, taşınmazların durumu bütün oluşturduğu kabul edilerek değerlendirilir; tek parselin yalnız başına beklemesi her zaman sonucu belirlemeyebilir.

Özel kanunlarda m.23'ün uygulanmayacağına ilişkin hükümler saklıdır.

Ayrıca 1164 sayılı Arsa Ofisi Kanununa dayanılarak yapılan kamulaştırmalarda ve Kamulaştırma Kanunu m.3/2'de belirtilen hallerde yapılacak kamulaştırmalarda geri alma hakkına ilişkin m.23 uygulanmaz.

Bu istisnalar, beş yıllık kullanmama formülünün otomatik ve sınırsız olmadığını gösterir.

Trampa yolu, bedelin ödenmesinde malikin kabulüne bağlı ayrı bir imkandır.

Malik kabul ederse, kamulaştırma bedeli yerine idarenin kamu hizmetine tahsis edilmemiş taşınmazlarından bu bedeli kısmen veya tamamen karşılayacak miktarı verilebilir.

Verilecek taşınmazın değeri idarenin ihale komisyonunca, yoksa bu amaçla kuracağı komisyonca tespit edilir.

Taşınmazlar arasındaki değer farkı nakit olarak karşılanır.

Ancak idarenin vereceği taşınmazın değeri kamulaştırma bedelinin yüzde yüz yirmisini aşamaz.

Burada kritik nokta, trampanın idarenin tek taraflı dayatacağı bir yol değil, malikin kabulüne bağlı bir ödeme yöntemi olmasıdır.

Acele kamulaştırma, olağan sürecin tüm şartlarını yok eden bağımsız bir el koyma yetkisi değildir.

Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanununun uygulanmasında yurt savunması ihtiyacı, aceleliğine Cumhurbaşkanınca karar alınacak haller veya özel kanunlarla öngörülen olağanüstü durumlar varsa bu usul gündeme gelir.

Kıymet takdiri dışındaki işlemler sonradan tamamlanmak üzere ilgili idarenin istemiyle mahkeme yedi gün içinde taşınmazın değerini bilirkişiler aracılığıyla tespit ettirir.

Değer, malik adına belirtilen bankaya yatırılır ve taşınmaza el konulabilir.