HMGS Kamu Görevlileri (Memurlar) Konu Anlatımı

Devlet memurları konusu, idare hukukunda kamu görevlileri başlığının en kurallı bölümüdür.

Burada ilk öğrenilmesi gereken nokta, her kamu görevlisinin otomatik olarak memur sayılmadığıdır.

657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, kamu hizmetlerinin yürütülmesinde dört istihdam şekli kabul eder: memur, sözleşmeli personel, geçici personel ve işçi.

Kanuna tabi kurumlar bu ana grupların dışında personel çalıştırma yoluna gidemez.

Bu nedenle bir soruda kamu binasında çalışan kişinin hukuki statüsü sorulduğunda, çalıştığı yerden önce görevin niteliğine, istihdam biçimine ve tabi olduğu rejime bakılır.

Memur, devlet ve diğer kamu tüzel kişilerince genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini yerine getirmekle görevlendirilen kişidir.

Genel politika belirleme, planlama, programlama, yönetim, araştırma ve denetim gibi işler de memuriyet alanına dahildir.

Sözleşmeli personel ise kural olarak özel meslek bilgisi gerektiren, belirli pozisyonlarda sözleşmeyle yürütülen ve işçi sayılmayan kamu hizmeti görevlisidir.

İşçi statüsü ise memur ve sözleşmeli personel dışında kalan ve iş hukuku rejimine yaklaşan ayrı bir çalışma biçimidir.

Memurluk sisteminin temel ilkeleri üçlü bir çerçeve kurar.

Sınıflandırma, kamu hizmeti görevlerini ve bu görevlerde çalışan memurları, görevin gerektirdiği niteliklere ve mesleklere göre gruplandırmaktır.

Bu ilke, bütün memurların tek tip kabul edilmesini engeller; öğretim, sağlık, teknik, idari veya güvenlik hizmeti gibi alanların farklı yeterlilik gerektirdiğini kabul eder.

Kariyer ilkesi, memura yaptığı hizmet için gerekli bilgi ve yetişme koşullarına uygun biçimde kendi sınıfı içinde ilerleme olanağı tanır.

Bu, memurluğu kısa süreli bir iş ilişkisi olmaktan çıkarıp mesleki gelişme yolu haline getirir.

Liyakat ilkesi ise giriş, ilerleme, yükselme ve görevin sona ermesi aşamalarında objektif ölçütleri ve eşit imkanları esas alır.

Sınav tuzağı şudur: kariyer yükselmeyi, liyakat ise yükselmenin ve sisteme girişin hak ediş esasına bağlanmasını anlatır; ikisi aynı kavram değildir.

Memurun ödevleri, kamu hizmetinin tarafsız ve güvenilir biçimde yürütülmesine yöneliktir.

Sadakat ödevi, memurun Anayasa ve kanunlara bağlı kalmasını, görevini millet hizmeti anlayışıyla yürütmesini ifade eder.

Bu bağlılık yalnızca soyut bir bağlılık değildir; asli memurluğa geçişten sonra yemin belgesiyle görünür hale gelir.

Tarafsızlık ve devlete bağlılık ödevi, memurun siyasi partiye üye olmamasını, bir kişi, parti veya zümrenin yararını ya da zararını hedefleyen davranışlardan kaçınmasını, görev sırasında dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep temelli ayrım yapmamasını gerektirir.

Buradaki amaç memurun kişisel kanaatlerini yok saymak değil, resmi yetkinin kişisel veya siyasi tercih doğrultusunda kullanılmasını önlemektir.

Memur hizmet içinde ve dışında resmi sıfatının gerektirdiği güvene uygun davranmalı, yurt dışında görevli olduğunda devlet itibarını ve görev haysiyetini zedeleyen fiillerden kaçınmalıdır.

Amir ve memur ilişkisi de ayrı bir sorumluluk alanı doğurur.

Amir, kendi biriminde görevlerin zamanında ve doğru yapılmasını sağlamak, maiyetindeki memurları yetiştirmek ve yetkisini hukuka uygun kullanmak zorundadır.

Memur ise kanuna ve mevzuata uygun emirleri yerine getirir, ancak emri hukuka aykırı görürse bunu emri verene bildirir.

Amir yazılı olarak ısrar ederse kural olarak emir yerine getirilir ve sorumluluk emri verene ait olur.

Fakat emrin konusu suç oluşturuyorsa hiçbir şekilde yerine getirilemez; yerine getiren kişi sorumluluktan kurtulamaz.

Bu ayrım sınavda sık karıştırılan bir mantık taşır: hukuka aykırı emir ile konusu suç olan emir aynı sonuç doğurmaz.

İlkinde yazılı ısrar sorumluluğu amire yöneltebilir, ikincisinde memurun itaat yükümlülüğü yoktur.

Memurun mali ve hukuki sorumluluğu iki yönden düşünülmelidir.

Memur, görevini dikkat ve özenle yapmak, kendisine teslim edilen devlet malını korumak ve hizmete hazır tutmakla yükümlüdür.

Kasıt, kusur, ihmal veya tedbirsizlik idareye zarar verirse, zarar ilgili memura rayiç bedel üzerinden ödettirilir.

Buna karşılık üçüncü kişiler, kamu hukukuna tabi bir görev nedeniyle zarara uğradıklarında doğrudan memura değil, ilgili kuruma dava açar.

Bu kural, hizmet kusuru ve idarenin sorumluluğu mantığıyla uyumludur; kurumun sorumlu personele daha sonra rücu etme imkanı ayrıca saklıdır.

Böylece zarar gören kişi kamu hizmetinin arkasındaki idareye yönelir, idare ise iç ilişkide memurun kusurunu ayrıca değerlendirir.

Mal bildirimi ödevi de bu güven rejiminin parçasıdır; memur kendisi, eşi ve velayeti altındaki çocuklarının malvarlığı, alacak ve borçları hakkında özel kanun hükümlerine göre bildirim verir.

Memurlara tanınan güvenceler ile getirilen yasaklar birlikte öğrenilmelidir.

Güvenlik hakkı, kanunda yazılı haller dışında memurun memurluğuna son verilememesi, aylık ve diğer haklarının elinden alınamaması anlamına gelir.

Müracaat, şikayet ve dava açma hakkı, memurun kurum içi ve idari işlem kaynaklı sorunlarda hukuki yol kullanabilmesini sağlar.

Buna karşılık kamu hizmetinin sürekliliği ve tarafsızlığı için bazı yasaklar öngörülmüştür.

Memurlar kamu hizmetini aksatacak toplu eylem ve hareketlerde bulunamaz, greve karar veremez, grevi tertipleyemez, destekleyemez veya teşvik edemez.

Ticaret yasağı, memurun tacir veya esnaf sayılmasını gerektiren faaliyetlere girmesini, ticari şirketlerde belirli görevler almasını, serbest meslek amacıyla büro ya da benzeri yer açmasını engeller.

Bunun istisnaları, kurumunu temsilen iştiraklerde görev alma veya kanunda sayılan bazı kooperatif, meslek kuruluşu ve yardım sandığı görevleri gibi sınırlı alanlardır.

Hediye alma ve menfaat sağlama yasağı, memurun doğrudan ya da aracıyla hediye istemesini, menfaat sağlama amacı taşıyan hediyeyi kabul etmesini ve iş sahiplerinden borç para istemesini yasaklar.

Basına bilgi verme kuralı da yetkili makam dışında kamu görevleri hakkında demeç verilmesini engeller.

Öğrenme açısından ana çizgi şudur: memuriyet, bir yandan mesleki güvence sağlar; diğer yandan resmi yetkinin tarafsız, düzenli ve güven verici kullanılması için özel ödev ve yasaklarla sıkı biçimde çevrelenir.

Memurluk statüsünün ayrı öğrenilmesi gereken bir sonucu da kişisel menfaat alanının daraltılmasıdır.

Memur, kamu gücüne yakınlığı sebebiyle sıradan bir çalışan gibi ekonomik fırsat takip edemez; görev alanı ile özel kazanç alanı birbirine karıştığında tarafsızlık ve güven zarar görür.