HMGS Kamu İktisadi Teşebbüsleri Konu Anlatımı

Kamu iktisadi teşebbüsleri başlığında güvenli başlangıç noktası, ayrıntılı kuruluş türleri ezberi değil idare teşkilatının temel ayrımıdır.

İdare yalnız merkezdeki bakanlıklardan ve taşradaki valilik ya da kaymakamlık örgütünden oluşmaz.

Bazı faaliyetler, belli bir hizmet alanına ayrılmış kamu tüzel kişileri eliyle yürütülür.

Bu nedenle KİT ifadesiyle karşılaşıldığında önce kamu örgütlenmesi, kamu tüzel kişiliği, özerklik ve denetim ilişkisi gibi idare hukuku kavramları hatırlanmalıdır.

Ekonomik çağrışım yapan bir ad, tek başına yapının özel hukuk kişisi olduğu sonucunu doğurmaz.

Hizmet yerinden yönetim kuruluşları iki ana başlık altında ele alınır: kamu kurumları ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları.

Kamu kurumları, bir kamu idaresi tarafından kurulan ve onun vesayeti altında çalışan, belli bir özerkliğe sahip, belli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren kamu tüzel kişileridir.

Bu tanımda dört parça birlikte düşünülmelidir.

Kuruluş kamu idaresiyle bağlantılıdır; tamamen kendiliğinden ortaya çıkan özel bir girişim değildir.

Vesayet altında çalışır; yani merkezi idareyle bağı tümüyle kopuk değildir.

Belli özerkliği vardır; sıradan bir hiyerarşik taşra birimi gibi de görülmez.

Uzmanlık alanı bulunur; kuruluş belirli bir hizmet veya faaliyet alanında örgütlenmiştir.

TCDD, kamu kurumları arasında verilen örneklerden biridir.

Aynı grupta üniversiteler, TRT, TÜBİTAK, SGK, Orman Genel Müdürlüğü, Karayolları Genel Müdürlüğü, Vakıflar Genel Müdürlüğü ve Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü de sayılır.

Bu liste, kamu kurumlarının tek tip hizmet görmediğini gösterir.

Eğitim, bilim, yayın, sosyal güvenlik, ulaştırma, altyapı, orman ve su hizmetleri gibi farklı alanlar aynı kamu kurumu mantığı içinde açıklanabilir.

KİT konusuna yaklaşırken bu örnek özellikle önemlidir; çünkü işletmeci veya ekonomik yönü hissedilen bir kamu örgütü, idari teşkilat içindeki kamu kurumu düşüncesinden koparılmamalıdır.

Buradaki öğrenme tuzağı, “iktisadi” kelimesini görünce bütün hukuki değerlendirmeyi özel şirket mantığına taşımaktır.

Oysa kamu kurumları bakımından belirleyici olan, yalnız faaliyetin para, üretim, hizmet veya işletme yönü değildir.

Kuruluşun kamu tüzel kişisi olup olmadığı, hangi kamu idaresiyle bağlantılı bulunduğu, belli bir uzmanlık alanında çalışıp çalışmadığı ve vesayet ilişkisi içinde yer alıp almadığı birlikte değerlendirilir.

Bu çerçeve, ekonomik nitelikli kamu faaliyetinin özel hukuk dünyasına benzeyen yönleri olsa bile, idare hukuku içinde anlam taşıyabileceğini gösterir.

İkinci tuzak, kamu kurumunu merkezi idarenin sıradan bir parçası gibi düşünmektir.

Merkezden yönetimde faaliyet devlet tüzel kişiliği içinde yürür; bakanlık ve taşra örgütü bu mantığa bağlıdır.

Hizmet yerinden yönetimde ise belirli hizmet alanları ayrı kamu tüzel kişilerine bırakılır.

Bu ayrılık tam bağımsızlık anlamına gelmez; kamu kurumu vesayet altında çalışır.

Hiyerarşi ile vesayet arasındaki fark bu noktada önem kazanır.

Hiyerarşi aynı tüzel kişilik içindeki amirlik ilişkisidir.

Vesayet ise ayrı kamu tüzel kişisi üzerindeki kanuni denetim bağı olarak anlaşılmalıdır.

Kamu iktisadi teşekküllerinin personeli ayrıca kamu görevlileri başlığında görünür.

Kamu yönetiminin insan unsuruna kamu görevlileri denir.

Bu kavram, kamu tüzel kişiliği bulunan yapılarda kamu hukuku düzeni içinde görev yapan kişileri anlatır.

Bir kişinin kamu görevlisi sayılması için kamu kesimindeki bir örgüte bağlı olarak çalışması gerekir.

Bu nedenle yalnız meslek adı veya yapılan iş değil, çalışmanın kamu örgütüyle bağlantısı önemlidir.

Kamu kesimindeki bir kuruluşa bağlı olarak çalışan kişiler, idarenin faaliyetlerini fiilen harekete geçiren insan unsurunu oluşturur.

Bu noktada teşkilat anlatımı ile personel anlatımı birbirini tamamlar.

Hizmet yerinden yönetim, belirli kamu hizmetlerinin ayrı kamu tüzel kişileriyle yürütülmesini açıklar; kamu görevlisi konusu ise bu tüzel kişilerin faaliyetini yürüten gerçek kişilere odaklanır.

KİT başlığında yapılacak sınırlı ama sağlam çıkarım budur: konu hem örgütün idare içindeki yeriyle hem de o örgütte çalışanların kamu görevlisi kavramı içindeki konumuyla bağlantılıdır.

Anayasal anlatımda kamu kurum ve kuruluşlarının genel idare esaslarına göre yürütülen asli ve sürekli kamu hizmetlerini gören görevliler kamu görevlisi olarak ifade edilir.

Bunun yanında kamu görevlileri tabiri, farklı personel rejimine tabi bazı grupları da kapsayacak şekilde kullanılır.

Askerler, öğretim üyeleri, hakimler, savcılar ve kamu iktisadi teşekküllerinin personeli bu bağlamda anılır.

Bu bilgi, KİT personeliyle ilgili sorularda otomatik “memur” cevabına gitmemeyi öğretir.

Kamu görevlisi kavramı geniştir; kamu kesiminde çalışmak ile aynı personel rejimine tabi olmak aynı şey değildir.

Sınavda KİT personeli sorusu geldiğinde izlenecek yol sade olmalıdır.

Önce kişinin kamu kesimindeki bir örgüte bağlı çalışıp çalışmadığına bakılır.

Sonra bu çalışmanın genel kamu görevlisi kavramı içindeki yerinin, memur statüsüyle birebir özdeş olup olmadığı sorgulanır.

Kamu iktisadi teşekküllerinin personelinin farklı personel rejimine tabi kamu görevlileri arasında anılması, statü sorularında ayrım yapmayı gerektirir.

Bu ayrım, idare hukukunun yalnız teşkilat şemasını değil, o teşkilatı işleten insan unsurunu da düzenlediğini gösterir.

Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarıyla kamu kurumları da karıştırılmamalıdır.

Meslek kuruluşları, belli mesleklerin icrası veya meslek unvanı almış kişilerin mesleklerini profesyonel olarak yürütebilmeleri için zorunlu katıldıkları kuruluşlar olarak açıklanır.

Kamu kurumları ise belirli uzmanlık alanlarında faaliyet gösteren kamu tüzel kişileridir.

KİT başlığını çalışırken bu ayrımın değeri şudur: Her kamu tüzel kişisi aynı sebeple ve aynı işlevle ortaya çıkmaz.

Bazıları belli bir kamu hizmeti veya teknik uzmanlık alanına yönelir; bazıları mesleki örgütlenme mantığıyla değerlendirilir.

Kamu görevlisi anlatımı, KİT personeli bakımından başka bir sınav uyarısı daha verir.

Kamu yönetimini işleten gerçek kişiler farklı kurumlarda ve farklı rejimlerde çalışabilir.

Kamu kesimindeki bir örgüte bağlı çalışma ortak paydadır; fakat aynı ortak payda, bütün görevlilerin aynı statüye bağlandığı anlamına gelmez.

Bu yüzden bir soruda kamu iktisadi teşekkülü personeli geçiyorsa, önce kamu örgütüne bağlılık görülmeli, sonra farklı personel rejimi vurgusu korunmalıdır.