HMGS Maksat Konu Anlatımı

İdari işlemin hukuka uygunluğu, kanunun aradığı beş ayrı unsurun bir arada gerçekleşmesine bağlıdır.

2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. maddesi bu unsurları yetki, şekil, sebep, konu ve maksat olarak sayar ve iptal davasının bu beş unsurdan birindeki veya birkaçındaki hukuka aykırılığa dayanabileceğini öngörür.

Yetki unsuru işlemi kimin yaptığını, şekil unsuru işlemin hangi biçim kurallarına uyularak tesis edildiğini, sebep unsuru işlemden önce var olan fiili ve hukuki durumu, konu unsuru ise işlemin doğurduğu hukuki sonucu sorgular.

Maksat unsuru bu beşlinin sonuncusudur ve kanunda "amaç" olarak da anılır; işlemi tesis eden idarenin gerçek niyetine, yani işlemin neden ve niçin yapıldığına odaklanır.

Maksat unsurunun temelinde köklü bir varsayım yatar: idarenin tesis ettiği her işlem, nihai olarak kamu yararına hizmet etmek zorundadır.

Bu, yalnız arzu edilen bir sonuç değil, idarenin kamu gücünü kullanma yetkisinin meşruiyet kaynağıdır.

İdare bir düzenleme yaparken ya da bireysel bir karar alırken kamu yararından başka bir saiki, örneğin belirli bir kişiyi kayırmayı, bir rakibi cezalandırmayı veya idareye ek gelir sağlamayı esas alamaz.

Bir işlem yetki, şekil, sebep ve konu unsurları bakımından tamamen kusursuz görünse dahi, idarenin bu işlemi tesis ederkenki asıl saiki kamu yararı değilse, işlem maksat unsuru yönünden sakattır.

Ne var ki maksat unsurundaki bir sakatlığı ileri sürmek, öteki dört unsura kıyasla çok daha zordur.

İdarenin bütün işlemlerini kamu yararı düşüncesiyle yaptığı, aksi kanıtlanana kadar geçerliliğini koruyan bir karinedir.

Bu karine sayesinde yargı yeri, önüne gelen bir işlemi ilk elden kamu yararına yönelik saymakla yükümlüdür; işlemin ardında farklı bir saik bulunduğunu iddia eden taraf, bunu somut ve inandırıcı delillerle göstermek zorundadır.

Örneğin bir memura verilen maaştan kesme cezasının, memurun işlediği bir disiplin kusurundan değil de amirinin şahsi husumetinden kaynaklandığı öne sürülüyorsa, bu iddiayı kanıtlamak davacı memura düşer; idarenin iç yazışmalarına veya kararına açıkça yansımayan bir saiki göstermek çoğunlukla güç bir uğraştır.

Bu ispat güçlüğünün arkasında, idarenin işleyişini asılsız ya da kötü niyetli iddialarla felç etmeme kaygısı yatar; aksi bir kural, her işlemin arkasında gizli bir saik arandığı, idarenin normal işleyişinin sürekli sorgulandığı bir düzen doğururdu.

Bu yüzden yargı yerleri, doğrudan delil bulunmadığı durumlarda dahi işlemin zamanlamasına, benzer konumdaki başka kişilere yapılan işlemlerle karşılaştırmaya ve idarenin sunduğu gerekçedeki tutarsızlıklara bakarak dolaylı biçimde bir saik denetimi yapabilir.

Buna karşılık idarenin ortaya koyduğu gerekçe işlemin konusuyla uyumlu ve tutarlıysa, yalnızca bir şüphe üzerine maksat unsurunun sakat olduğuna hükmedilmez.

Maksat unsurundaki sakatlığın hukuki sonucu, öteki dört unsurdaki sakatlıkla aynı müeyyideye bağlanır: mahkeme işlemi iptal eder ve işlem, tesis edildiği tarihten itibaren bütün hüküm ve sonuçlarıyla birlikte hukuk düzeninden kalkmış sayılır.