Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi Konu Anlatımı

Hâkimin yasaklılığı ve reddi, medeni yargılamada tarafsızlık güvencesinin iki ayrı yüzüdür.

Her iki kurum da davanın, uyuşmazlıkla veya taraflarla bağı sebebiyle tarafsızlığı zedelenebilecek bir hâkim tarafından görülmesini engellemeyi amaçlar.

Aralarındaki temel fark, yasaklılıkta kanunun bazı bağları doğrudan davaya bakma engeli sayması, rette ise hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli sebebin ileri sürülmesidir.

Yasaklılık daha kesin ve kendiliğinden etkili bir alandır; ret ise usulüne uygun talep ve inceleme mekanizmasıyla işletilir.

Yasaklılık sebepleri gerçekleştiğinde hâkim davaya bakamaz ve talep olmasa bile çekinmek zorundadır.

Kanun bu sebepleri somut bağlar üzerinden sayar.

Hâkimin kendisine ait olan veya doğrudan doğruya ya da dolayısıyla ilgili olduğu dava, eşinin davası, kendisinin veya eşinin altsoy ve üstsoyunun davası, evlatlık bağı bulunan kişinin davası, üçüncü derece dâhil kan veya evlilik bağı kalkmış olsa bile kayın hısımlarının davası, nişanlısının davası ve taraflardan birinin vekili, vasisi, kayyımı veya yasal danışmanı sıfatıyla hareket ettiği dava bu kapsamdadır.

Bu hallerde ayrıca tarafsızlıktan şüphe duyulduğunu kanıtlamaya gerek yoktur; kanun, ilişkinin varlığını yeterli görür.

Çekinme kararının önemli sonuçları vardır.

Çekinme kararına karşı üst mahkemeye başvurulabilir.

Yasaklama sebebinin doğduğu tarihten itibaren o hâkimin huzuruyla yapılan bütün işlemler üst mahkemenin kararıyla iptal olunabilir; hüküm ve kararlar ise her halde iptal olunur.

Bu durumda hâkim yargılama giderlerine mahkûm edilebilir.

İlk derece mahkemesi hâkimi çekinme kararı vermişse, başvuru üzerine bölge adliye mahkemesinin vereceği karar kesindir.

Bu sonuçlar, yasaklılığın yalnızca etik bir uyarı değil, yargılamanın geçerliliğine etki eden ciddi bir usul kurumu olduğunu gösterir.

Ret sebepleri ise hâkimin tarafsızlığından şüpheyi gerektiren önemli bir sebep bulunmasına dayanır.

Taraflardan biri hâkimi reddedebilir; hâkim de bizzat çekilebilir.

Kanun bazı halleri özellikle ret sebebi olarak kabul eder.

Hâkimin davada taraflardan birine öğüt vermiş veya yol göstermiş olması, taraflardan birine ya da üçüncü kişiye kanunen gerekmediği halde görüşünü açıklaması, davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmiş ya da hâkim veya hakem sıfatıyla hareket etmiş olması, uyuşmazlıkta arabuluculuk veya uzlaştırmacılık yapmış bulunması, davanın dördüncü derece dâhil yansoy hısımlarına ait olması, dava sırasında taraflardan biriyle davası veya aralarında düşmanlık bulunması bu hallerdendir.

Bu örnekler, ret kurumunun hâkimin kişisel bağlantısı, önceki rolü veya taraflarla ilişkisi üzerinden işlediğini gösterir.

Ret talebinin zamanı sıkı kurallara bağlanmıştır.

Hâkimin reddi sebebini bilen taraf, ret talebini en geç ilk duruşmada ileri sürmelidir.

Ret sebebi yargılama sırasında öğrenilmişse, öğrenmeden sonraki ilk duruşmada ve yeni bir işlem yapılmadan önce talep hemen bildirilmelidir.

Süresinde yapılmayan ret talebi dinlenmez.

Talep dilekçeyle yapılır; dilekçede ret sebebi, delil veya emareler açıkça gösterilir ve varsa belgeler eklenir.

Ret talebi reddi istenen hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilir ve geri alınamaz.

Hâkimi çekilmeye davet de hâkimin reddi hükmündedir.

Ret talebinin karşı tarafa tebliği ve hâkimin görüşü de usulün parçasıdır.

Ret dilekçesi karşı tarafa bildirilir ve karşı tarafın cevap verebilmesi için bir haftalık zaman tanınır.

Süre geçtikten sonra yazı işleri müdürü ret dilekçesini, varsa cevap ve ekleri, dosya ile birlikte reddi istenen hâkime verir.

Hâkim bir hafta içinde dosyayı inceler, ret sebeplerinin kanuna uygun olup olmadığı hakkındaki düşüncesini yazılı olarak bildirir ve dosyayı merciine gönderilmek üzere yazı işleri müdürüne verir.

Hâkim, taraflardan birinin ret talebi üzerine veya kendiliğinden çekilme yönünde görüş bildirirse, yetkili merci bu çekilmenin kanuna uygun olup olmadığına karar verir.

Ret talebini inceleyecek merci, reddedilen hâkimin durumuna göre değişir.

Kural olarak hâkimin reddi talebi, reddi istenen hâkim katılmaksızın mensup olduğu mahkemece incelenir.

Reddedilen hâkimin katılamaması sebebiyle mahkeme toplanamıyorsa veya mahkeme tek hâkimden oluşuyorsa, o yerde asliye hukuk hâkimliği yapan diğer mahkeme veya hâkim devreye girer; o yerde tek hâkim varsa sırasıyla asliye ceza hâkimi veya en yakın asliye hukuk mahkemesi gibi çözümler öngörülür.

Sulh hukuk hâkiminin reddinde de benzer biçimde o yerdeki diğer sulh hukuk hâkimi veya yakın mahkeme seçenekleri düzenlenmiştir.

Bölge adliye mahkemesi hukuk dairesi başkan ve üyelerinin reddi ise reddedilen kişi katılmaksızın görevli dairece karara bağlanır.

Ret talebi bazı hallerde geri çevrilir.

Talep süresinde yapılmamışsa, ret sebebi ve buna ilişkin inandırıcı delil veya emare gösterilmemişse ya da talebin davayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa kabul edilmeyerek geri çevrilir.

Toplu mahkemelerde bu karar reddedilen hâkimin müzakereye katılmasıyla, tek hâkimli mahkemelerde ise reddedilen hâkimin kendisi tarafından verilir.

Ret talebi hakkında dosya üzerinden karar verilebilir; ret sebebi sabit olmasa bile merci bunu muhtemel görürse talebi kabul edebilir.

Ret sebepleri hakkında yemin teklif olunamaz.

Ret talebi kötüniyetle yapılmış ve esas yönünden kabul edilmemişse, talepte bulunanlar hakkında disiplin para cezasına hükmolunur.

Aynı davada aynı tarafça yeniden aynı durum ve olaylara dayalı ret talebinin reddi halinde para cezası öncekinin iki katından az olamaz.

Ret talebi karara bağlanana kadar reddi istenen hâkim davaya bakamaz; ancak gecikmesinde sakınca bulunan iş ve davalar bu kuralın dışındadır.