Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Dava Şartları ve İlk İtirazlar Konu Anlatımı

Dava şartları ve ilk itirazlar, medeni yargılamada mahkemenin işin esasına girmeden önce aşması gereken usul eşiklerini oluşturur.

Dava şartları, davanın görülebilirliğiyle ilgilidir; yani mahkemenin uyuşmazlığın maddi haklılığına geçmeden önce davanın usulen dinlenebilir olup olmadığını belirler.

İlk itirazlar ise davalının belirli usul savunmalarını zamanında ileri sürmesine bağlanan itirazlardır.

İki kurum da esasa ulaşmadan önce değerlendirilir, fakat nitelikleri, ileri sürülme zamanları ve mahkemenin inceleme biçimi bakımından birbirinden ayrılır.

Dava şartları kanunda tek tek sayılmıştır.

İlk olarak Türk mahkemelerinin yargı hakkının bulunması ve yargı yolunun caiz olması gerekir.

Ardından mahkemenin görevli olması aranır; görev kuralları kamu düzeniyle bağlantılıdır ve mahkemenin hangi tür uyuşmazlığa bakabileceğini belirler.

Yetki bakımından ise dava şartı olan hâl, yalnız kesin yetkinin söz konusu olduğu durumlardır.

Kesin yetki yoksa yetki meselesi dava şartı olarak değil, süresinde ileri sürülmesi gereken ilk itiraz olarak ele alınır.

Bu ayrım, yetkinin her zaman aynı usul sonucunu doğurmadığını gösterir.

Taraflara ilişkin dava şartları da yargılamanın kurulabilmesi için zorunludur.

Tarafların taraf ehliyetine ve dava ehliyetine sahip olmaları gerekir; kanuni temsil gereken hâllerde temsilcinin gerekli niteliğe sahip bulunması aranır.

Ayrıca dava takip yetkisi bulunmalıdır.

Vekille yürütülen davalarda mahkeme, temsil eden kişinin davayı vekil sıfatıyla takip edebilecek durumda olup olmadığını ve dosyada geçerli vekâletname bulunup bulunmadığını da esasa geçmeden dikkate alır.

Böylece kanun, yalnız mahkemenin yargısal yetkisini değil, davayı yürüten kişilerin usulî konumunu da esasa geçiş için ön koşul hâline getirir.

Mali ve güvenceye ilişkin koşullar da dava şartları arasındadır.

Davacının yatırması gereken gider avansını yatırmış olması gerekir.

Mahkeme tarafından teminat gösterilmesine karar verilmişse, bu kararın gereği yerine getirilmelidir.

Teminat kuralları başka maddelerde ayrıca düzenlenmiş ve kesin süre içinde teminat gösterilmemesinin davanın usulden reddine yol açacağı belirtilmiştir.

Dava şartları listesindeki bu unsurlar, yargılamanın masraflarının ve karşı tarafın muhtemel gider riskinin usul düzeni içinde güvenceye bağlandığını gösterir.

Hukuki yarar, derdestlik ve kesin hüküm dava şartlarının davanın konusu ile bağlantılı yüzüdür.

Davacının dava açmakta hukuki yararı bulunmalıdır.

Aynı davanın daha önce açılmış ve hâlen görülmekte olmaması gerekir; bu derdestlik engelidir.

Aynı davanın daha önce kesin hükme bağlanmamış olması da aranır.

Kesin hüküm, başka bir maddede taraflar, dava sebebi ve talep sonucu bakımından aynı olan uyuşmazlıkta maddi anlamda bağlayıcı etki doğuracak şekilde açıklanır.

Dava şartı düzeyinde bu kural, mahkemenin aynı uyuşmazlığı yeniden esastan incelemesini engeller.

Dava şartlarının incelenmesi mahkemenin kendiliğinden gözetimine tabidir.

Mahkeme, dava şartlarının mevcut olup olmadığını davanın her aşamasında araştırır.

Taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilir.

Eksiklik saptanırsa kural olarak dava usulden reddedilir.

Ancak eksikliğin giderilmesi mümkünse mahkeme bunun tamamlanması için kesin süre verir.

Bu süre içinde eksiklik giderilmezse dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir.

Buna karşılık noksanlık başlangıçta mevcut olsa bile mahkeme esasa girmeden önce fark edilmemiş, taraflarca ileri sürülmemiş ve hüküm anında giderilmişse, başlangıçtaki eksiklik nedeniyle usulden ret kararı verilemez.

Bu düzenleme, dava şartlarının ciddi bir usul eşiği olduğunu, fakat giderilebilir eksikliklerde davanın gereksiz yere sona erdirilmemesi gerektiğini birlikte gösterir.

İlk itirazlar daha dar bir alana sahiptir.

Kanun ilk itirazları kesin yetki kuralının bulunmadığı hâllerde yetki itirazı ve uyuşmazlığın tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı olarak belirler.

Kesin yetki varsa mahkeme yetkiyi kendiliğinden ve davanın sonuna kadar inceler; kesin yetki yoksa davalının yetki itirazını cevap dilekçesinde ileri sürmesi gerekir.

Yetki itirazında bulunan taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmelidir; aksi takdirde itiraz dikkate alınmaz.

Tahkim itirazı da aynı şekilde ilk itiraz niteliği taşır ve süresinde ileri sürülmezse dinlenmez.

İlk itirazların zamanı dava şartlarından farklıdır.

Davalı, bu itirazları cevap dilekçesinde bir araya getirmek zorundadır; bu yapılmadığında itiraz yargılamada etkili olmaz.

Cevap dilekçesinin verilmesinden sonra cevap süresi henüz dolmamış olsa bile ilk itirazlar ileri sürülemez.

Bu kural, davalının usul savunmalarını yargılamanın başında yoğunlaştırmasını sağlar.

İlk itirazlar dava şartlarından sonra incelenir ve ön sorunlar gibi karara bağlanır.

Ön sorun usulünde mahkeme, incelemeye değer bulduğu hususta karşı tarafın cevabını alabilir, gerekirse tarafları dinleyebilir ve kararını taraflara bildirir.