Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İhtiyati Haciz Konu Anlatımı

İhtiyati haciz başlığı, HMK metninde ihtiyati tedbir gibi ayrıntılı şartları ve uygulama usulü bu kanunda düzenlenmiş bir kurum olarak yer almaz.

Bunun yerine HMK, ihtiyati haczi geçici hukuki korumalar ailesi içinde anarak özellikle kanun yolu ve tahkim bağlantısı bakımından sonuçlar bağlar.

Bu nedenle HMK kaynaklı anlatımda ihtiyati haciz, alacağın korunmasına ilişkin maddi şartları üzerinden değil, mahkeme kararlarının denetlenmesi, geçici koruma kararlarının kesinleşme çizgisi ve tahkim davasıyla bağlantısı üzerinden ele alınmalıdır.

Bu ayrım önemlidir: bir karar türü başka kanunda ayrıntılı düzenlenmiş olsa bile, HMK o kararın medeni yargılama sistemi içindeki yerini belirleyen kurallar koyabilir.

HMK bakımından ilk açık temas istinaf maddesinde görülür.

Kanun, ilk derece mahkemelerinin nihai kararlarının yanında bazı ihtiyati tedbir ve ihtiyati haciz kararlarını da istinafa açık sayar.

İhtiyati haciz talebinin reddi kararı bunlardan biridir.

Bir taraf ihtiyati haciz istemiş, mahkeme bu talebi reddetmişse, HMK bu ret kararının bölge adliye mahkemesi tarafından denetlenmesine izin verir.

Aynı şekilde karşı tarafın yüzüne karşı verilen ihtiyati haciz kararları da istinafa götürülebilir.

Karar karşı tarafın yokluğunda verilmişse, doğrudan kararın kendisi değil, bu karara karşı yapılan itiraz üzerine verilen karar istinaf kapsamındadır.

Bu düzenleme, geçici koruma alanında hem hızlı karar ihtiyacını hem de kararın belirli aşamada denetlenebilir olmasını birlikte gözetir.

İstinafa açıklık, ihtiyati haczin HMK içindeki tek kanun yolu sonucu değildir.

Temyiz edilemeyen kararlar maddesinde geçici hukuki korumalar hakkında verilen kararlar temyize kapalı sayılır.

Böylece ihtiyati haciz hakkında ilk derece mahkemesinden çıkan ve HMK 341 kapsamında istinafa götürülebilen kararlar, bölge adliye mahkemesi aşamasında kesinleşen bir denetim çizgisine bağlanır.

Kanunun bu tercihi, geçici hukuki korumaların niteliğiyle uyumludur.

Çünkü bu kararlar uyuşmazlığın esasını nihai biçimde çözmez; asıl davayı güvence altına alma veya yargılama sürecinde doğabilecek sakıncayı sınırlama işlevi görür.

Bu nedenle kanun, geçici koruma kararlarına ilişkin kanun yolu denetimini belirli bir noktada sonlandırır.

İhtiyati haczin geçici hukuki koruma karakteri, HMK sistematiğinde başka yerlerde de hissedilir.

Kanun, bölge adliye mahkemelerinde yapılamayacak işlemleri sayarken yeni iddia, yeni savunma ve yeni delil sınırlamasını getirir; istinaf incelemesinin kamu düzeni dışında dilekçedeki sebeplerle sınırlı olduğunu söyler.

İhtiyati haciz kararının istinafa taşındığı durumlarda da bu genel kanun yolu mantığı önem kazanır.

Bölge adliye mahkemesi, ihtiyati haczin ayrıntılı maddi şartlarını HMK içinde yeniden kuran bağımsız bir ilk derece mahkemesi gibi davranmaz; önüne gelen kararın kanun yolundaki denetimini, başvuru şartları ve ileri sürülen sebepler çerçevesinde yürütür.

HMK'nin tahkim hükümlerinde ihtiyati haciz, asıl yargılamaya bağlılığı en açık biçimde gösteren örneklerden biridir.

Kanuna göre taraflardan biri mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı almışsa iki hafta içinde tahkim davasını açmak zorundadır.

Bu süre içinde tahkim davası açılmazsa ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kendiliğinden ortadan kalkar.

Burada kararın geçici niteliği açıkça görülür: mahkemeden alınan koruma, uyuşmazlığın tahkimde görülmesini gereksiz kılan bağımsız ve kalıcı bir sonuç yaratmaz.

Tam tersine, geçici koruma ancak asıl tahkim davasına zamanında bağlanırsa ayakta kalır.

Tahkim bakımından bu iki haftalık bağ, mahkeme ile hakem yargılaması arasındaki sınırlı iş bölümünü de açıklar.

HMK tahkimde mahkemelerin yardımını, kanunda açıkça izin verilen hâllerle sınırlar.

Hakem veya hakem kurulu tahkim sırasında ihtiyati tedbir veya delil tespitine karar verebilir; fakat ihtiyati haciz bakımından HMK'nin açıkça vurguladığı nokta, mahkemeden alınan kararın tahkim davasının açılmasıyla tamamlanması gereğidir.

Dolayısıyla ihtiyati haciz, tahkimde tarafın mahkemeye başvurabilmesinin uyuşmazlığı mahkeme yargılamasına taşıdığı anlamına gelmediğini; sadece geçici koruma ihtiyacıyla sınırlı bir mahkeme temasına izin verildiğini gösterir.

HMK metninde ihtiyati haczin ayrıntılı haciz şartları anlatılmadığı için, bu başlıkta güvenli bilgi alanı kanunun açık temas ettiği sonuçlarla sınırlıdır.

Bunlar, ret ve itiraz sonrası kararların istinafa açık olması, geçici hukuki koruma kararlarının temyize kapalı olması ve tahkimde mahkemeden alınan ihtiyati haczin iki hafta içinde tahkim davasıyla tamamlanmaması hâlinde kendiliğinden ortadan kalkmasıdır.

Bu üç sonuç birlikte okunduğunda ihtiyati haciz, HMK düzeninde hızlı verilen, asıl uyuşmazlıktan bağımsızlaşmayan, belirli kanun yolu denetimine tabi tutulan ve tahkimde süreyle bağlı bir geçici koruma olarak anlaşılır.

Bu anlatım, kurumun HMK içindeki yerini aşmadan, kanunun açıkça bağladığı usuli sonuçları merkezde tutar.

Bu sınırlı HMK görünümü, ihtiyati haczin diğer geçici koruma örnekleriyle aynı usul mantığı içinde anıldığını da gösterir.