Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İnşai Dava Konu Anlatımı

İnşai dava, medeni usul hukukunda mahkeme kararının uyuşmazlık konusu hukuki durumu yalnızca açıklamadığı, bizzat kurduğu, değiştirdiği veya ortadan kaldırdığı dava türüdür.

Davacı bu dava ile mahkemeden bir kişinin belirli bir şeyi vermesini, yapmasını ya da yapmamasını istemez; bunun yerine hukuki alanda yeni bir durumun doğmasını, mevcut ilişkinin içeriğinin başka bir hâle gelmesini veya var olan bir hukuki durumun sona ermesini talep eder.

Bu nedenle inşai davanın merkezinde mahkûmiyet değil, dönüştürücü hüküm etkisi bulunur.

Mahkeme kararı verildiğinde sonuç, tarafların iradesinden bağımsız biçimde yargısal hükümle ortaya çıkar.

İnşai davayı anlamak için önce dava çeşitleri içindeki yerini görmek gerekir.

Eda davasında mahkemeden davalının bir şeyi vermeye, yapmaya yahut yapmamaya mahkûm edilmesi istenir.

Tespit davasında ise bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu yahut bir belgenin sahte olup olmadığı belirlenir; maddi vakıalar tek başına tespit davasının konusu olmaz ve kural olarak güncel hukuki yarar aranır.

İnşai dava bu iki dava türünün arasında ayrı bir işleve sahiptir: o, bir ilişkinin varlığını sadece saptamaz ve davalıya sadece davranış yüklemez; hükmün kendisi hukuki düzeni değiştirir.

Bu ayrım, dava sonucunda hangi tür hüküm kurulacağını ve hükmün etkisinin nasıl doğacağını belirlediği için önemlidir.

Kanundaki tanım, inşai davanın üç görünümünü birlikte verir.

Birincisi, yeni bir hukuki durum yaratılmasıdır.

Burada daha önce mevcut olmayan bir hukuki statü veya ilişki mahkeme hükmüyle kurulur.

İkincisi, mevcut hukuki durumun içeriğinin değiştirilmesidir.

Bu ihtimalde ilişki tamamen ortadan kalkmaz; fakat onun kapsamı, taraflar bakımından doğurduğu sonuç veya hukuki niteliği mahkeme hükmüyle başka bir içerik kazanır.

Üçüncüsü, mevcut hukuki durumun ortadan kaldırılmasıdır.

Bu durumda hüküm, var olan hukuki bağın veya statünün devamına son verir.

Üç ihtimalde de ortak unsur, talebin bir hukuki durum üzerinde kurucu, değiştirici ya da sona erdirici sonuç doğurmasıdır.

İnşai davanın açılacağı hâller bakımından kanun özel bir sınırlama getirir: bir inşai hakkın dava yoluyla kullanılmasının zorunlu olduğu hâllerde inşai dava açılır.

Bu ifade, her değişiklik arzusunun otomatik olarak inşai dava konusu olamayacağını gösterir.

Bazı hukuki sonuçlar tarafların irade beyanıyla doğabilir; bazıları ise kanunun mahkeme hükmünü zorunlu tuttuğu durumlarda ancak dava yoluyla gerçekleşir.

İnşai dava ikinci gruba aittir.

Bu nedenle davacının talep sonucu, mahkemenin kuracağı hükmün hangi hukuki durumu nasıl dönüştüreceğini açık biçimde hedeflemelidir.

Hâkimin taleple bağlılığı ilkesi uyarınca mahkeme tarafların talep sonucuyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez, ancak duruma göre daha azına karar verebilir.

Bu ilke inşai davada da talep sonucunun sınırını belirler.

İnşai davanın ispat ve yargılama bakımından genel ilkelerden kopuk bir alan olmadığı da gözden kaçırılmamalıdır.

Hâkim, taraflardan birinin talebi olmadan kendiliğinden davayı inceleyemez ve karara bağlayamaz; tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği konularda dava açıldıktan sonra da tasarruf yetkisi devam eder.

Kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, tarafların söylemediği vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve delil toplayamaz.

Buna karşılık hâkim Türk hukukunu kendiliğinden uygular.

Bu yapı, inşai davada da tarafların vakıa ve talep alanını kurduğunu, hukuki nitelendirmenin ise mahkemenin görevi olduğunu gösterir.

Hukuki durumun değişmesi istenirken hangi vakıaların bu sonucu haklı kıldığı taraflarca somutlaştırılır; hükmün inşai niteliği ise kanuni çerçeve içinde belirlenir.

İnşai hükümlerin zaman bakımından etkisi ayrıca düzenlenmiştir.

Kanunlarda aksi belirtilmedikçe inşai hükümler geçmişe etkili değildir.

Bu kural, mahkemenin yarattığı, değiştirdiği veya kaldırdığı hukuki durumun kural olarak geriye doğru değil, hükmün etkisini doğurduğu dönem için sonuç vereceği anlamına gelir.

Geçmişe etki istisnaidir ve bunun için özel kanuni dayanak gerekir.

Böylece inşai dava, hukuki güvenlik bakımından da sınırlandırılır: mahkeme hükmü güçlü bir dönüştürücü etki taşır, fakat bu etki kanunun aksini öngörmediği durumlarda geçmiş dönemi yeniden kurmaz.

İnşai davanın pratik değeri, dava sonucunda beklenen hukuki etkinin doğru adlandırılmasında ortaya çıkar.

Davacı bir alacağın tahsilini, bir malın teslimini veya bir davranıştan kaçınmayı istiyorsa talep eda hükmüne yönelir.