Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Basit Yargılama Usulü Konu Anlatımı

Basit yargılama usulü, yazılı yargılama usulüne göre daha yoğunlaştırılmış ve daha hızlı ilerlemesi amaçlanan bir usuldür.

Bu usulün uygulanacağı alan, tarafların tercihine bırakılmış genel bir kolaylık değil, kanuni düzenlemeyle belirlenen dava ve işlerdir.

Kanunlarda açıkça belirtilen hâller dışında HMK, basit yargılama usulünün uygulanacağı işleri ayrıca sayar.

Bu sayım, usulün temel mantığını da gösterir: bazı uyuşmazlıklar ve işler, daha sınırlı dilekçe aşaması, daha sıkı delil sunma düzeni ve daha kısa tahkikat planı içinde görülebilir.

Basit yargılama usulünün kapsamına ilk olarak sulh hukuk mahkemelerinin görevine giren dava ve işler girer.

Bunun yanında kanunun mahkemeye doğrudan dosya üzerinden karar verme takdir hakkı tanıdığı dava ve işler de bu usule tabidir.

İhtiyati tedbir, ihtiyati haciz ve delil tespiti gibi geçici hukuki koruma talepleri ile deniz raporlarının alınması, dispeççi atanması ve bunlara karşı yapılacak itirazlar da basit usul içinde değerlendirilir.

Her çeşit nafaka davaları ile velayet ve vesayete ilişkin dava ve işler, hizmet ilişkisinden doğan davalar, konkordato ve sermaye şirketleri veya kooperatiflerin uzlaşma suretiyle yeniden yapılandırılmasına ilişkin davalar da aynı kapsamdadır.

Tahkim hükümlerine göre mahkemenin görev alanına giren dava ve işler ile diğer kanunlarda yazılı yargılama usulü dışındaki usullerin uygulanacağı belirtilen dava ve işler de basit yargılama usulüne bağlanır.

Bu usulde dava açılması ve davaya cevap verilmesi dilekçeyle olur.

Dava ve cevap dilekçeleri yönetmelikte belirlenecek formun doldurulması yoluyla da verilebilir.

Cevap süresi, dava dilekçesinin davalıya tebliğinden itibaren iki haftadır.

Davalının cevap dilekçesini bu süre içinde hazırlaması durum ve koşullara göre çok zor veya imkânsızsa, yine bu süre içinde mahkemeye başvurması gerekir.

Mahkeme bir defaya mahsus olmak ve iki haftayı geçmemek üzere ek süre verebilir; bu ek süre cevap süresinin bitiminden itibaren işlemeye başlar ve ek süre talebi hakkındaki karar taraflara derhâl bildirilir.

Yazılı yargılama usulündeki bir aya kadar ek cevap süresiyle karşılaştırıldığında, basit usulde ek sürenin daha kısa tutulduğu görülür.

Basit yargılama usulünün en belirgin farklarından biri dilekçe sayısındadır.

Taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçesi veremezler.

Bu nedenle iddia ve savunmanın kurulması dava ve cevap dilekçelerinde yoğunlaşır.

Kanun, iddianın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağının dava açılmasıyla; savunmanın genişletilmesi veya değiştirilmesi yasağının ise cevap dilekçesinin mahkemeye verilmesiyle başlayacağını söyler.

Bu düzen, tarafların uyuşmazlık çerçevesini baştan dikkatli kurmasını zorunlu kılar.

Yazılı usulde ikinci dilekçelerle genişletme veya değiştirme mümkünken, basit usulde bu alan daha erken kapanır.

Deliller bakımından da aynı yoğunlaştırma görülür.

Taraflar dilekçeleriyle birlikte tüm delillerini açıkça ve hangi vakıanın delili olduğunu belirterek bildirmelidir.

Ellerinde bulunan delilleri dilekçelerine eklemeleri, başka yerlerden getirilecek belge ve dosyalar için bunların bulunmasını sağlayan bilgileri dilekçelerinde vermeleri gerekir.

Bu kural, delillerin yargılamanın sonraki aşamalarına dağılmasını önler.

Basit usulde vakıa, savunma ve delil çerçevesi daha en başta görünür hâle getirilerek mahkemenin dosyayı hızlı değerlendirmesi sağlanır.

Ön inceleme ve tahkikat aşaması da usulün adını haklı çıkaracak biçimde düzenlenmiştir.

Dosya içeriği karar vermeye elverişliyse mahkeme duruşma açmadan sonuca gidebilir.

Dosya üzerinden karar verilemeyen hâllerde ilk duruşmada dava şartları, ilk itirazlar, hak düşürücü süre ve zamanaşımı hakkında taraflar dinlenir.

Daha sonra tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde anlaştıkları ve anlaşamadıkları hususlar tek tek tespit edilir.

Uyuşmazlık konuları belirlendikten sonra hâkim tarafları sulhe veya arabuluculuğa teşvik eder.

Tarafların sulh olup olmadıkları, sulh olmadılarsa anlaşamadıkları hususların neler olduğu tutanağa yazılır ve tutanak hazır bulunan taraflarca imzalanır.

Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütülür.

Tahkikatın duruşma sayısı bakımından da sınırı vardır.

Mahkeme, tarafların dinlenmesi, delillerin incelenmesi ve tahkikat işlemlerini, ilk duruşma dışında kural olarak iki duruşmada tamamlar.

Duruşmalar arasındaki süre bir aydan uzun olamaz.

Bununla birlikte işin niteliği gereği bilirkişi incelemesinin uzaması veya istinabe yoluyla tahkikat işlemlerinin yürütülmesi gibi zorunlu hâllerde hâkim gerekçesini belirterek bir aydan sonrası için duruşma günü verebilir ve ikiden fazla duruşma yapabilir.

Bu istisna, basit usulün hız amacını korurken delillerin gerektirdiği zorunlulukları da dışlamaz.

Basit yargılama usulünde dosyanın takipsiz bırakılması daha sert sonuç doğurabilir.

Bu usule tabi davalarda işlemden kaldırılmasına karar verilmiş dosya, yenilenmesinden sonra yeniden takipsiz bırakılırsa dava açılmamış sayılır.

Hüküm aşamasında tahkikat tamamlandıktan sonra mahkeme tarafların son beyanlarını alır, yargılamanın sona erdiğini bildirir ve kararını açıklar.

Taraflara beyanda bulunabilmeleri için ayrıca süre verilmez.

Kararın açıklanması, kural olarak hükme ilişkin tüm hususların gerekçesiyle birlikte belirtilmesiyle gerçekleşir.