Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Yetki Konu Anlatımı

Yetki, bir davaya hangi tür mahkemenin bakacağını değil, görevli mahkemeler arasında hangi yerdeki mahkemenin davayı göreceğini belirler.

Görev asliye hukuk veya sulh hukuk gibi mahkeme türünü gösterirken, yetki aynı tür mahkemeler arasında coğrafi bağlantıyı kurar.

Hukuk Muhakemeleri Kanunu, mahkemelerin yetkisinin diğer kanunlardaki yetki hükümleri saklı kalmak üzere kendi hükümlerine tabi olduğunu belirtir.

Bu nedenle yetki kurallarını anlamak, genel kuralı, özel yetki hallerini, kesin yetkiyi ve yetki itirazının usulünü birlikte okumayı gerektirir.

Genel kuralda dava, açıldığı anda davalının yerleşim yerinde bulunan mahkemede görülür; davalı gerçek kişi de olabilir tüzel kişi de olabilir.

Yerleşim yeri Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre belirlenir.

Bu genel kural, davanın kural olarak davalının bulunduğu yerde açılmasını sağlar.

Davalı birden fazla ise dava bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesinde açılabilir.

Ancak dava sebebine göre kanunda davalıların tamamı hakkında ortak yetkili bir mahkeme belirtilmişse, dava o yerde görülür.

Birden fazla davalı halinde davanın yalnızca davalılardan birini kendi yerleşim yeri dışındaki mahkemeye getirmek amacıyla açıldığı delil veya belirtilerle anlaşılırsa, mahkeme ilgili davalının itirazı üzerine onun hakkındaki davayı ayırarak yetkisizlik kararı verir.

Bazı kişiler bakımından geçici oturma yeri de yetki bağlantısı kurabilir.

Memur, işçi, öğrenci veya asker gibi bir yerde geçici olarak oturanlara karşı açılacak alacak veya taşınır mal davalarında, orada bulunmalarının uzunca süre devam edebilecek olması halinde bulundukları yer mahkemesi de yetkilidir.

Davalının Türkiye’de yerleşim yeri yoksa, bağlantı noktası olarak Türkiye’deki mutad meskeninin bulunduğu yerdeki mahkeme esas alınır.

Diğer özel yetki halleri saklı kalmak üzere, malvarlığı haklarına ilişkin dava uyuşmazlık konusu malvarlığı unsurunun bulunduğu yerde de açılabilir.

Böylece kanun, davalıyla veya uyuşmazlıkla gerçek bağlantısı olan yerleri yetki bakımından dikkate alır.

Özel yetki kuralları uyuşmazlığın türüne göre çeşitlenir.

Sözleşmeden doğan davalar, sözleşmenin ifa edileceği yer mahkemesinde de açılabilir.

Haksız fiilden doğan davalarda haksız fiilin işlendiği, zararın meydana geldiği veya gelme ihtimalinin bulunduğu yer ya da zarar görenin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.

Şubenin işlemlerinden doğan davalarda şubenin bulunduğu yer mahkemesi de yetkilidir.

Sigorta sözleşmelerinde zarar sigortasının taşınmaza veya belirli yerde sabit bulunması gereken taşınıra ilişkin olması halinde malın bulunduğu yer, sabit bulunması gerekmeyen taşınırda rizikonun gerçekleştiği yer de önem kazanır.

Can sigortalarında sigorta ettirenin, sigortalının veya lehtarın lehine ya da aleyhine açılacak davalarda onların yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Kesin yetki, yetki kurallarının en güçlü türüdür.

Mirastan doğan bazı davalarda ölen kimsenin son yerleşim yeri mahkemesi kesin yetkilidir.

Terekenin paylaşılması, paylaşma sözleşmesinin geçersizliği, ölüme bağlı tasarrufların iptali ve tenkisi, miras sebebiyle istihkak ve mirasçılar arasında terekenin yönetiminden kaynaklanan davalar bu kapsamdadır; terekenin kesin paylaşımına kadar mirasçılara karşı açılacak tüm davalar da aynı şekilde düzenlenir.

Taşınmaz üzerindeki ayni hakka ilişkin veya ayni hak sahipliğinde değişiklik doğurabilecek davalar ile taşınmazın zilyetliğine ya da alıkoyma hakkına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer mahkemesi kesin yetkilidir.

İrtifak haklarına ilişkin davalar da üzerinde irtifak hakkı kurulan taşınmazın bulunduğu yerde açılır.

Yetki sözleşmesi, yalnızca belirli kişiler ve belirli uyuşmazlıklar bakımından mümkündür.

Yetki sözleşmesi yapma imkânı tacirler ve kamu tüzel kişileriyle sınırlıdır; bu kişiler mevcut ya da ileride doğabilecek uyuşmazlık için belirli mahkemeleri seçebilir.

Taraflar aksini kararlaştırmadıkça dava yalnızca sözleşmeyle belirlenen mahkemelerde açılır.

Ancak tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyecekleri konularda ve kesin yetki hallerinde yetki sözleşmesi yapılamaz.

Geçerli bir yetki sözleşmesi için yazılı şekil, uyuşmazlığın kaynaklandığı hukuki ilişkinin belirli veya belirlenebilir olması ve yetkili kılınan mahkeme ya da mahkemelerin gösterilmesi gerekir.

Yetki itirazının ileri sürülmesi, yetkinin kesin olup olmamasına göre değişir.

Kesin yetki bulunan davalarda mahkeme yetkili olup olmadığını davanın sonuna kadar kendiliğinden araştırır; taraflar da mahkemenin yetkisiz olduğunu her zaman ileri sürebilir.

Kesin olmayan yetkide ise yetki itirazı cevap dilekçesinde ileri sürülmelidir.

Yetki itirazında bulunan taraf yetkili mahkemeyi, birden fazla yetkili mahkeme varsa seçtiği mahkemeyi bildirmek zorundadır; aksi halde itiraz dikkate alınmaz.

Mahkeme yetkisizlik kararında yetkili mahkemeyi de gösterir.

Davalı süresinde ve usulüne uygun yetki itirazında bulunmazsa, kesin olmayan yetkide davanın açıldığı mahkeme yetkili hale gelir.

Yetkisizlik kararı sonrasında dosyanın yetkili mahkemeye gönderilmesi kendiliğinden gerçekleşmez.