Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Takdiri Deliller Konu Anlatımı

Takdiri deliller, hâkimin kanuni istisnalar dışında serbestçe değerlendirdiği delil alanını ifade eder.

HMK'da delillerin değerlendirilmesine ilişkin temel cümle açıktır: kanuni istisnalar dışında hâkim delilleri serbestçe değerlendirir.

Bu kural, her delilin aynı güçte olduğu anlamına gelmez; ancak kanun belirli bir delile kesin sonuç bağlamamışsa hâkim, delilin güvenilirliğini, uyuşmazlıkla ilgisini, diğer delillerle uyumunu ve ispat konusuna katkısını birlikte tartar.

Takdiri deliller bu serbest değerlendirme alanında yer alır.

Tanık beyanı, bilirkişi oy ve görüşü, keşif ve uzman görüşü bu çerçevenin önemli örnekleridir.

Tanık delili, uyuşmazlık konusu vakıalar hakkında üçüncü kişilerin bilgi vermesine dayanır.

Kanun, tanık gösteren tarafın tanık dinletmek istediği vakıayı ve dinlenmesi istenen tanıkların adı, soyadı ve tebliğe elverişli adreslerini içeren liste vermesini öngörür; listede gösterilmeyen kişiler tanık olarak dinlenemez ve ikinci liste verilemez.

Tanık davetiye ile çağrılır; davetiyede gelmemenin sonuçları bildirilir.

Usulüne uygun çağrıldığı hâlde mazeret bildirmeden gelmeyen tanık zorla getirilebilir, gelmemesinin sebep olduğu giderlere ve disiplin para cezasına mahkûm edilebilir.

Bu hükümler, tanıklığın tarafların keyfine bağlı serbest bir anlatım değil, mahkeme düzeni içinde yürüyen bir ispat faaliyeti olduğunu gösterir.

Tanığın dinlenmesi de belirli usule bağlıdır.

Tanıklar ayrı ayrı dinlenir ve biri dinlenirken henüz dinlenmemiş olanlar salonda bulunamaz.

Tanığa öncelikle kimliği, taraflarla ilişkisi ve tanıklığına güveni etkileyebilecek hâller sorulur.

Dinlenmeden önce tanığa gerçeği söylemesinin önemi, doğruyu söylemezse yalan tanıklık suçundan cezalandırılacağı, doğruyu söyleyeceğine yemin edeceği ve duruşmada açıkça yemin etmekten kaçınamayacağı anlatılır.

Tanık, bildiğini sözlü olarak açıklar ve sözü kesilmeden dinlenir; yazılı not kullanması kural olarak mümkün değildir.

Bu yapı, tanık beyanının hâkim tarafından serbestçe değerlendirilecek olsa bile düzenli, denetlenebilir ve tutanağa bağlanmış biçimde elde edilmesini sağlar.

Tanıklıktan çekinme hükümleri, tanık delilinin sınırlarını gösterir.

Kişisel nedenlerle çekinme, sır nedeniyle çekinme ve menfaat ihlali tehlikesi nedeniyle çekinme ayrı ayrı düzenlenmiştir.

Örneğin belirli yakın akrabalar, taraflardan biriyle evlilik bağı bulunan veya bulunmuş kişiler, nişanlılar, koruyucu aile ve çocuk gibi kişiler kişisel nedenlerle tanıklıktan çekinebilir.

Kanun gereği sır olarak korunması gereken bilgiler hakkında tanıklığa başvurulacaksa, sır sahibi izin vermedikçe tanık çekinebilir; avukatlar ve stajyerleri ya da yardımcıları bakımından sır sahibi izin verse bile çekinme hakkının devam edeceği belirtilir.

Tanığın kendisi veya yakınları bakımından ağır zarar, şeref veya ceza riski doğuran hâllerde de çekinme mümkündür.

Hâkim çekinme hakkı bulunanlara bu hakkı hatırlatır.

Bilirkişi delili, çözümü hukuk dışında özel veya teknik bilgi gerektiren hâllerde devreye girer.

Mahkeme taraflardan birinin talebi üzerine veya kendiliğinden bilirkişinin oy ve görüşünü alabilir.

Ancak genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözülebilen konularda bilirkişiye başvurulamaz.

Hukuk öğrenimi görmüş kişiler, hukuk alanı dışında ayrı bir uzmanlığı belgeleyemedikçe bilirkişi olarak görevlendirilemez.

Bu sınırlama, bilirkişinin hâkimin yerine hukuki değerlendirme yapmaması için konulmuştur.

Nitekim bilirkişi raporunda ve sözlü açıklamasında, çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren konular dışında açıklama yapamaz; hâkimin yapması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz.

Bilirkişi incelemesinin takdiri niteliği, raporun değerlendirilmesinde açıkça görülür.

Mahkeme bilirkişinin görev alanını, cevaplaması gereken soruları ve rapor süresini kararında gösterir.

Bilirkişi raporu yazılı veya sözlü olabilir; raporda görevlendirilen hususlar, gözlem ve inceleme konusu maddi vakıalar, gerekçe ve varılan sonuçlar yer alır.

Taraflar raporun tebliğinden itibaren iki hafta içinde eksik gördükleri hususların tamamlatılmasını, belirsizliklerin açıklatılmasını veya yeni bilirkişi atanmasını isteyebilir; belirli güçlükler varsa bir defaya mahsus ve iki haftayı geçmeyen ek süre verilebilir.

Mahkeme gerekirse ek rapor alabilir, bilirkişiyi sözlü dinleyebilir veya yeni bilirkişiyle yeniden inceleme yaptırabilir.

Son aşamada bilirkişi raporu tek başına hükmü belirleyen zorunlu bir sonuç değil, dosyadaki diğer ispat araçlarıyla birlikte tartılan teknik katkıdır.

Keşif, hâkimin uyuşmazlık konusu hakkında bizzat duyu organları yardımıyla bilgi edinmesidir.

Hâkim, bulunduğu yerde veya mahkemede inceleme yaparak uyuşmazlık konusu hakkında kanaat oluşturmak amacıyla keşif yapılmasına karar verebilir ve gerektiğinde bilirkişi yardımına başvurur.

Keşif kararı sözlü yargılamaya kadar taraflardan birinin talebi üzerine veya kendiliğinden alınabilir.

Keşif davaya bakan mahkemece yapılır; konu mahkemenin yargı çevresi dışındaysa istinabe yoluna gidilir.

Keşif sırasında tanık ve bilirkişi dinlenebilir; yapılan işlemler ve beyanlar tutanağa geçirilir, hâkimin keşif konusu ve mahalliyle ilgili gözlemleri yazılır, plan, çizim ve fotoğraf gibi belgeler tutanağa eklenir.

Taraflar ve üçüncü kişiler keşif kararına uymak zorundadır.

Uzman görüşü de takdiri değerlendirme alanında yer alan farklı bir araçtır.

Taraflar dava konusu olayla ilgili olarak uzmanından bilimsel mütalaa alabilirler.

Sadece bu nedenle ayrıca süre istenemez.

Hâkim, talep üzerine veya kendiliğinden, rapor alınan uzman kişinin davet edilerek dinlenmesine karar verebilir; çağrıldığı duruşmada hâkim ve taraflar gerekli soruları sorabilir.

Uzman kişi geçerli özrü olmadan gelmezse hazırladığı rapor mahkemece değerlendirmeye tabi tutulmaz.

Bu düzen, uzman görüşünün tarafça sunulan yardımcı bir değerlendirme olduğunu, mahkemenin onu dinleyip sorgulayabileceğini ve gerektiğinde hiç değerlendirmeye almama sonucunun doğabileceğini gösterir.

Takdiri delillerin ortak noktası, hâkime hazır ve bağlayıcı bir sonuç dayatmamasıdır.