Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Eda Davası Konu Anlatımı

Eda davası, medeni usul hukukunda davacının mahkemeden yalnızca bir hukuki durumun açıklanmasını değil, davalının belirli bir edime mahkum edilmesini istediği dava türüdür.

HMK’nın dava çeşitleri arasında yer alan düzenlemesine göre eda davası yoluyla mahkemeden, davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkum edilmesi talep edilir.

Bu kısa tanım, eda davasının bütün ayırt edici yönünü verir: talep, davalının davranışına yöneliktir.

Davacı, mahkemenin davalı hakkında bir sonuç kurmasını ve bu sonucu verme, yapma ya da yapmama biçimindeki edime bağlamasını ister.

Eda davasında “verme” talebi, davalının belirli bir şeyi davacıya bırakması veya teslim etmesi düşüncesini anlatır. “Yapma” talebi, davalının belirli bir davranışı gerçekleştirmesine yönelir. “Yapmama” talebi ise davalının belirli bir davranıştan kaçınmasını hedefler.

Kanundaki tanım bu üç görünümü birlikte sayar; bu nedenle eda davası yalnızca para veya eşya verilmesi gibi olumlu bir edime indirgenmemelidir.

Davalıdan bir davranışta bulunması istenebileceği gibi, belirli bir davranışta bulunmaması da istenebilir.

Ortak nokta, mahkeme kararının davalıya yönelmiş bir edim sonucuna bağlanmasıdır.

Bu dava türü, yargılamaya hakim olan tasarruf ilkesiyle birlikte anlaşılmalıdır.

Mahkemenin uyuşmazlığı inceleyebilmesi, taraflardan birinin bu yönde talepte bulunmasına bağlıdır.

Kural olarak kişi, kendi lehine dava açmaya ya da hakkını istemeye mecbur bırakılamaz.

Tarafların serbestçe tasarruf edebileceği dava konularında, dava açıldıktan sonra da bu tasarruf alanı devam eder.

Bu ilkeler eda davasında davacının talebinin önemini gösterir: mahkeme kendiliğinden davalıyı bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkum etmez; bu yönde bir talep yargılamanın başlangıç noktasıdır.

Taraflarca getirilme ilkesi de eda davasının işleyişini belirler.

Kanunda öngörülen istisnalar dışında hakim, iki taraftan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve onları hatırlatabilecek davranışlarda bulunamaz.

Kanunla belirtilen durumlar dışında hakim kendiliğinden delil toplayamaz.

Eda davasında davacı, davalının hangi edime mahkum edilmesini istediğini ve bu talebi hangi vakıalara dayandırdığını ortaya koyar.

Davalı da buna karşı savunmasını ileri sürer.

Böylece verme, yapma veya yapmama talebi, tarafların yargılamaya taşıdığı vakıalar ve deliller üzerinden değerlendirilir.

Taleple bağlılık ilkesi, eda davasında mahkemenin karar sınırını çizer.

Mahkeme karar verirken tarafların sonuç taleplerinin dışına çıkamaz; daha fazlasını ya da farklı bir şeyi hüküm altına alamaz.

Duruma göre talep sonucundan daha azına karar verebilir.

Hâkimin tarafların talebiyle bağlı olmadığına ilişkin kanun hükümleri saklıdır.

Bu ilke, eda davasında özellikle belirgindir; çünkü dava zaten davalının belirli bir edime mahkum edilmesi talebiyle açılır.

Mahkeme, davacının talep etmediği başka bir edimi kendiliğinden hüküm altına alamaz.

Talep edilen şey verme ise başka bir davranışa, talep edilen yapmama ise farklı bir yapma yükümlülüğüne hükmetmek kural olarak taleple bağlılık sınırını aşar.

Hukuki dinlenilme hakkı, eda davasında kararın adil biçimde kurulmasını güvence altına alır.

Taraflar, müdahiller ve yargılamadan etkilenen diğer ilgililer, kendi haklarıyla bağlantılı konularda dinlenme güvencesinden yararlanır.

Bu hak, yargılama ile ilgili bilgi sahibi olunmasını, açıklama ve ispat hakkını, mahkemenin açıklamaları dikkate alarak değerlendirme yapmasını ve kararların somut ve açık biçimde gerekçelendirilmesini içerir.

Davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkum edilmesi ciddi bir sonuç olduğundan, tarafların iddia ve savunmalarının duyulması ve kararın gerekçelendirilmesi eda davasının meşruiyeti için zorunludur.

Eda davası, tespit davasından bu edim yönüyle ayrılır.

Tespit davasında mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığı ya da yokluğu veya bir belgenin sahte olup olmadığı belirlenmesi istenir.

Eda davasında ise davalıya yönelen bir mahkumiyet talebi vardır.

Bu ayrım, dava çeşitlerinin neden ayrı düzenlendiğini açıklar.

Davacı yalnızca hukuki ilişkinin varlığının belirlenmesini istiyorsa tespit davası gündeme gelir; davalının bir şeyi vermesini, yapmasını veya yapmamasını istiyorsa eda davası söz konusudur.

Aynı maddi ilişki çevresinde iki dava türü farklı hukuki sonuçlara yönelir.

Eda davasının yargılama ilkeleriyle bağlantısı, dava dilekçesindeki talebin açık olmasını da anlamlı kılar.

Davacının mahkemeden ne istediği belirlenmeden, mahkemenin davalıyı hangi edime mahkum edeceği saptanamaz.

Hakim talep olmadan davayı inceleyemez, tarafların ileri sürmediği vakıaları kural olarak dikkate alamaz ve talep sonucundan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez.

Bu nedenle eda davasında talep sonucu, davanın omurgasıdır.

Talep sonucunun verme, yapma veya yapmama biçiminde kurulması, davanın tespit davasından ayrılan pratik yönünü sürekli görünür kılar.