Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Belirsiz Alacak Davası Konu Anlatımı

Belirsiz alacak davası, alacaklının dava hakkını kullanabilmesi ile talep sonucunun belirli olması gereği arasındaki gerilimi çözen özel bir dava türüdür.

Normal durumda davacı, mahkemeden ne istediğini açık biçimde göstermelidir; dava dilekçesinde davanın konusu, malvarlığı haklarına ilişkin davalarda dava konusunun değeri ve açık talep sonucu yer alır.

Fakat bazı alacaklarda davanın açıldığı anda miktarı veya değeri tam ve kesin biçimde belirlemek alacaklıdan beklenemez ya da fiilen imkânsız olabilir.

Kanun bu ihtimalde alacaklıya, hukuki ilişkiyi ve asgari bir miktar ya da değeri belirtmek suretiyle belirsiz alacak davası açma imkânı verir.

Bu dava türünde belirsizlik sınırsızlık anlamına gelmez.

Davacı, alacağın dayandığı hukuki ilişkiyi ortaya koymalı ve asgari bir miktar veya değer göstermelidir.

Hukuki ilişki davanın hangi bağdan doğduğunu, asgari miktar veya değer ise talebin en azından hangi taban üzerinden ileri sürüldüğünü gösterir.

Böylece mahkeme ve karşı taraf, davanın hangi alacağa ilişkin olduğunu ve uyuşmazlığın başlangıçtaki parasal çerçevesini anlayabilir.

Belirsiz alacak davası, talebin hiç belirlenmediği bir dava değil; tam ve kesin belirleme olanağı henüz bulunmadığı için başlangıçta sınırlı belirleme ile açılan bir davadır.

Kanunun aradığı eşik, davanın açıldığı tarihteki durumdur.

Alacağın miktarını yahut değerini tam ve kesin olarak belirleyebilmenin davacıdan beklenemeyeceği ya da bunun imkânsız olduğu hâller aranır.

Bu nedenle dava türünün meşruiyeti, sonradan ortaya çıkan belirsizlikten değil, dava açılırken mevcut olan belirleme güçlüğünden doğar.

Alacaklı başlangıçta hukuki ilişkiyi ve asgari tutarı belirterek yargılamayı başlatır; yargılama ilerledikçe karşı tarafın açıklamaları veya tahkikat işlemleri sayesinde alacağın gerçek kapsamı belirlenebilir hâle gelebilir.

Belirsiz alacak davasının işleyişinde ikinci aşama, miktar veya değerin sonradan tam ve kesin biçimde belirlenebilir hâle gelmesidir.

Bu sonuç karşı tarafın verdiği bilgiyle doğabilir; örneğin alacağın hesabına esas veriler davalının açıklamalarıyla ortaya çıkabilir.

Aynı sonuç tahkikatla da doğabilir; delillerin toplanması, incelenmesi ve uyuşmazlığı etkileyen vakıaların açıklığa kavuşması, başlangıçta belirsiz olan miktarı belirlenebilir hâle getirebilir.

Kanun bu noktada hâkime bir görev yükler: tahkikat sona ermeden davacıya iki haftalık kesin süre verilir.

Bu iki haftalık kesin sürenin amacı, başlangıçta asgari miktarla açılmış davanın nihai talep sonucuna kavuşmasını sağlamaktır.

Davacı bu süre içinde talebini tam ve kesin olarak belirleyebilir.

Kanun burada önemli bir koruma sağlar; davacı, iddianın genişletilmesi yasağına tabi olmaksızın talebini kesinleştirebilir.

Yazılı yargılama usulünde taraflar cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia ve savunmalarını serbestçe genişletebilir veya değiştirebilir, fakat dilekçelerin karşılıklı verilmesinden sonra bu olanak kural olarak kapanır.

Belirsiz alacak davasında sonradan belirleme imkânı doğduğunda, kanun davacıya bu yasağa takılmadan talep sonucunu kesinleştirme yetkisi tanır.

Davacı verilen kesin süre içinde talebini tam ve kesin olarak belirlemezse davanın kapsamı başlangıçtaki talep sonucu ile sınırlı kalır.

Kanun açık biçimde, bu durumda davanın talep sonucunda belirtilen miktar veya değer üzerinden görülüp karara bağlanacağını söyler.

Bu sonuç, belirsiz alacak davasının davacıya sınırsız ve süresiz bir talep artırma alanı açmadığını gösterir.

Başlangıçtaki belirsizlik kabul edilmiş olsa bile, belirlenebilirlik ortaya çıktıktan sonra davacının verilen süre içinde talebini somutlaştırması gerekir.

Süre kesin olduğundan, bu aşamada hareketsizlik davanın daha yüksek veya farklı bir miktar üzerinden genişlemesini sağlamaz.

Belirsiz alacak davası kısmi dava ile de karıştırılmamalıdır.

Kısmi davada talep konusunun niteliği itibarıyla bölünebilir olması hâlinde yalnız bir kısmı ileri sürülür; dava açılırken kalan kısımdan açıkça feragat edilmedikçe, kısmi dava geri kalan kısımdan feragat anlamına gelmez.

Belirsiz alacak davasında ise mesele alacağın bölünebilir kısmını seçmek değil, alacağın tam ve kesin miktarının başlangıçta belirlenememesidir.

Bu yüzden belirsiz alacak davasının çekirdeği, asgari miktarla başlayan ve yargılama verileriyle kesinleşebilen talep yapısıdır.

Bu dava türünün usul hukuku bakımından önemi, talep sonucunun açıklığı ilkesini ortadan kaldırmadan davacının korunmasını sağlamasıdır.

Davacı hukuki ilişkiyi göstermek ve asgari tutarı belirtmek zorundadır; mahkeme yargılamayı bu çerçevede yürütür.