Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Tespit Davası Konu Anlatımı

Tespit davası, medeni usul hukukunda mahkemeden bir edime mahkumiyet değil, belirleme kararı istenen dava türüdür.

HMK’daki düzenlemeye göre tespit davası yoluyla mahkemeden bir hakkın veya hukuki ilişkinin varlığının ya da yokluğunun yahut bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesi talep edilir.

Bu tanım, tespit davasının konusunu üç odakta toplar: hak, hukuki ilişki ve belge sahteliği.

Davacı, mahkemeden davalıya bir şeyi yaptırmasını değil, bu konulardan birinin hukuki durumunu açıklığa kavuşturmasını ister.

Tespit davasını eda davasından ayıran temel nokta budur.

Eda davasında mahkemeden davalının bir şeyi vermeye, yapmaya veya yapmamaya mahkum edilmesi talep edilir.

Tespit davasında ise mahkumiyet sonucu değil, belirleme sonucu aranır.

Örneğin kanuni tanımın düzeyinde kalındığında, bir hakkın var olup olmadığı, bir hukuki ilişkinin mevcut bulunup bulunmadığı veya bir belgenin sahte olup olmadığı mahkemece belirlenebilir.

Bu belirleme, taraflar arasındaki hukuki belirsizliği gidermeye yönelir.

Tespit davası açılabilmesi için her belirleme isteği yeterli değildir.

Kanun, tespit davası açanın, kanunlarda belirtilen istisnai durumlar dışında, bu davayı açmakta hukuken korunmaya değer güncel bir yararının bulunmasını arar.

Bu şart, tespit davasının soyut görüş alma veya teorik tartışma yolu olarak kullanılmasını önler.

Davacının belirleme kararına ihtiyaç duyması, bu ihtiyacın hukuk düzenince korunmaya değer olması ve güncellik taşıması gerekir.

Güncel yarar, davanın açıldığı anda belirleme kararına gerçek bir hukuki ihtiyaç bulunduğunu anlatır.

Kanun ayrıca maddi vakıaların tek başlarına tespit davasının konusunu oluşturamayacağını belirtir.

Bu kural, tespit davasının neyi hedeflediğini daraltır.

Mahkeme yalnızca olayların yalın biçimde tespit edildiği bir makam değildir.

Tespit davasında olaylar elbette hukuki değerlendirmeye temel olabilir; fakat davanın konusu tek başına maddi olayın varlığı değil, bir hak, hukuki ilişki veya belgenin sahteliği gibi hukuki anlam taşıyan bir belirlemedir.

Böylece tespit davası, vakıa tespitinden ziyade hukuki durumun belirlenmesine yönelir.

Tespit davası da yargılamaya hakim olan genel ilkelerden bağımsız değildir.

Tasarruf ilkesi gereğince mahkemenin bir davayı ele alması, taraflardan birinin talebine bağlıdır.

Kanunda özel bir hüküm bulunmadıkça, kişi kendi yararına dava açmaya veya hakkını istemeye zorlanamaz.

Bu ilke, tespit davasında davacının belirleme talebini merkeze alır.

Mahkeme kendiliğinden bir hakkın varlığı veya yokluğu hakkında karar kurmaz; yargılamanın konusu davacının talebiyle belirlenir.

Taraflarca getirilme ilkesi, tespit davasında hangi vakıaların ve delillerin mahkeme önüne geleceğini belirler.

Kanunda öngörülen istisnalar dışında hakim, taraflardan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve onları hatırlatabilecek davranışlarda bulunamaz.

Kanunla belirtilen durumlar dışında hakim kendiliğinden delil toplayamaz.

Bu nedenle tespit davası açan taraf, belirlenmesini istediği hak veya hukuki ilişki bakımından dayandığı vakıaları ortaya koymalı; karşı taraf da savunmasını aynı yargılama alanı içinde ileri sürmelidir.

Taleple bağlılık ilkesi, tespit davasının karar sınırını çizer.

Mahkeme, tarafların sonuç talepleriyle sınırlı kalır; talep edilenden fazlasını veya başka bir sonucu hükme bağlayamaz.

Duruma göre talep sonucundan daha azına karar verebilir.

Bu ilke, tespit davasında mahkemenin belirleme konusunu davacının istediği sınırda tutar.

Davacı bir hukuki ilişkinin varlığının belirlenmesini istemişse, mahkeme talep dışı başka bir hukuki ilişki hakkında karar kuramaz.

Davacı bir belgenin sahte olup olmadığının belirlenmesini istemişse, hüküm bu belirleme talebinin sınırında kalır.

Hukuki dinlenilme hakkı da tespit davasının sağlıklı işlemesi için zorunludur.

Taraflar, müdahiller ve yargılamadan etkilenen diğer kişiler, kendi haklarıyla bağlantılı konularda dinlenme imkanına sahiptir.

Bu hak yargılama hakkında bilgi sahibi olunmasını, açıklama ve ispat hakkını, mahkemenin açıklamaları dikkate almasını ve kararların somut ve açık biçimde gerekçelendirilmesini içerir.

Tespit davası çoğu zaman taraflar arasındaki hukuki belirsizliği çözmeye yöneldiği için, mahkemenin taraf açıklamalarını dikkate alması ve kararını gerekçelendirmesi belirleme sonucunun ikna edici olmasını sağlar.

Tespit davasının güncel yarar şartı, hukuki dinlenilme ve taleple bağlılık ilkeleriyle birlikte düşünülünce dava türünün sınırı daha netleşir.

Davacı mahkemeden yalnızca merak ettiği bir hukuki konuyu açıklamasını isteyemez.

Belirlenecek hakkın veya hukuki ilişkinin davacı bakımından somut bir hukuki ihtiyaca dayanması gerekir.

Aynı şekilde bir olayın tek başına yaşanıp yaşanmadığını tespit ettirme talebi, kanuni çerçeve içinde yeterli konu oluşturmaz.

Mahkeme önündeki belirleme, hukuk düzeninde anlam taşıyan hak, hukuki ilişki veya belge sahteliğine bağlanmalıdır.

Sonuç olarak tespit davası, medeni yargılamada belirsizliği gidermeye yönelen ama sınırları kanunla çizilmiş bir dava türüdür.