Adli yargı teşkilatı, ilk derece hukuk ve ceza mahkemeleri ile ikinci derece bölge adliye mahkemelerinden oluşur; Yargıtay adli yargının temyiz merciidir. 5235 sayılı Kanun kuruluş ve teşkilatı, HMK ise hukuk mahkemelerinin somut uyuşmazlıktaki görevini ve yargılama usulünü düzenler. Hukuk mahkemeleri sulh hukuk, asliye hukuk ve özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleridir. Asliye hukuk mahkemesi genel görevli; sulh hukuk ve özel mahkemeler kanunun saydığı alanlarda görevlidir. Ceza tarafında asliye ceza, ağır ceza ve özel kanunlarla kurulan mahkemeler bulunur; sulh ceza hâkimliği kovuşturma yapan bir ceza mahkemesi değil, soruşturma evresindeki hâkim kararlarını ve kanunun verdiği itirazları inceleyen hâkimliktir. Bir mahkemenin kurulması, görevli mahkemenin belirlenmesi, yargı çevresi ve aynı yerdeki daireler arasındaki iş dağılımı farklı kavramlardır. Görev kanunla konur ve kamu düzenindendir; taraflar görevli mahkemeyi anlaşmayla değiştiremez.
Hakim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Mahkemelerin Kuruluşu Konu Anlatımı
Mahkemelerin Kuruluşu konusunun özeti ve anlatımı — Hakim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) dersi. Özet her zaman ücretsiz.
Kısaca
Bu özet her zaman ücretsizdir ve giriş yapmadan okunabilir.
Özet: Sesli anlatım yakında
Bu konuyu PDF ders notlarında da çalış
Hakim-Savcı konu yapraklarının tamamını içeren ücretsiz ders notu PDF’ini indirip çevrim dışı tekrar edebilirsin. Bu yaprak PDF kitapçığın kapsam tablosunda yer alır; uygulamadaki soru ve sesli anlatım katmanları ayrıca sunulur.
Hakim-Savcı ders notları PDF’ini indirKonu Anlatımı
Tam anlatım: Sesli anlatım yakında
Teşkilat ile görev aynı şey değildir
Mahkemelerin kuruluşu, bir uyuşmazlığın hangi mahkemede görüleceği sorusundan önce gelir. Kuruluş, bir mahkeme türünün ve yargı yerinin kanuni-idari teşkilatını; görev, dava veya işin hangi mahkeme türüne ait olduğunu; yargı çevresi ise mahkemenin coğrafi faaliyet alanını gösterir.
Aynı yerde birden çok daire bulunması hâlindeki iş dağılımı da yeni bir görev kuralı yaratmaz.
Bu kavramlar karıştırıldığında, örneğin ihtisas için belirlenen bir daire ile kanunla kurulmuş özel görevli bir mahkeme aynı şeymiş gibi düşünülebilir.
Anayasal temel açıktır: yargı yetkisi bağımsız ve tarafsız mahkemelerce kullanılır; hâkimler görevlerinde bağımsızdır.
Mahkeme teşkilatı ve görev kuralları bu güvencenin somut biçimleridir.
HMK m. 1 de mahkemelerin görevinin ancak kanunla düzenleneceğini ve göreve ilişkin kuralların kamu düzeninden olduğunu belirtir.
Bu nedenle tarafların anlaşması, görevli olmayan bir mahkemeyi görevli hâle getiremez; mahkeme görev sorununu yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetir.
Adli yargının dereceleri
5235 sayılı Kanun adli yargı ilk derece mahkemelerini hukuk ve ceza mahkemeleri, adli yargı ikinci derece mahkemelerini ise bölge adliye mahkemeleri olarak kurar.
İlk derece mahkemesi vakıa ve hukuki uyuşmazlığı kanundaki usule göre inceler.
Bölge adliye mahkemesi, ilk derece mahkemelerinin kesin olmayan hüküm ve kararlarına karşı yapılan istinaf başvurularını inceler.
Yargıtay, Anayasa ve kendi teşkilat kanunu uyarınca adli yargının temyiz incelemesini yapan yüksek mahkemedir.
Dolayısıyla “ilk derece, istinaf ve temyiz” birer kanun yolu katmanıdır; her kararın kendiliğinden üç aşamadan geçeceği anlamına gelmez.
Başvurulabilirlik, kesinlik ve inceleme mercii ilgili usul kanununa göre belirlenir.
Hukuk mahkemelerinin kuruluşu
Hukuk mahkemeleri, sulh hukuk ve asliye hukuk mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer hukuk mahkemeleridir.
Kanundaki coğrafi durum ve iş yoğunluğu ölçütleri gözetilerek il merkezlerinde ve belirlenen ilçelerde kurulur; kurulma, kaldırılma ve yargı çevresi işlemleri 5235 sayılı Kanundaki Adalet Bakanlığı–Hâkimler ve Savcılar Kurulu yetki paylaşımına tabidir.
Mahkeme, bulunduğu il veya ilçenin adıyla anılır.
İş yoğunluğu aynı mahkemenin birden çok dairesinin oluşturulmasını ve ihtisaslaşma amacıyla iş dağılımı yapılmasını gerektirebilir.
Asliye hukuk mahkemesi medeni yargıda genel görevli mahkemedir.
HMK m. 2 uyarınca, aksine bir düzenleme bulunmadıkça malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalar ile diğer dava ve işler asliye hukuk mahkemesinde görülür.
Sulh hukuk mahkemesinin görevi ise HMK m. 4 ve özel kanunlarda sayılan alanlarla sınırlıdır.
Kira ilişkisinden doğan uyuşmazlıklar, ortaklığın giderilmesi, yalnız zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ve kanunun sulh hukuk mahkemesi veya hâkimine verdiği işler temel örneklerdir.
Dava değerinin düşük olması tek başına sulh hukuk mahkemesini görevli yapmaz; belirleyici olan kanuni görev kuralıdır.
Özel hukuk mahkemeleri, belirli uyuşmazlık alanları için özel kanunlarla kurulur.
Aile, iş, tüketici, kadastro, icra, fikrî ve sınai haklar ile asliye ticaret mahkemeleri bu yapının başlıca örnekleridir.
Özel mahkemenin bulunmadığı bir yerde ilgili davaya hangi sıfatla bakılacağı kendi kuruluş kanununa göre belirlenir. “Özel” sözcüğü daha üst bir mahkeme anlamına gelmez; yalnız görev alanının belirli bir konuya ayrıldığını gösterir.
Ceza mahkemeleri ve sulh ceza hâkimliği
5235 sayılı Kanunda ceza mahkemeleri asliye ceza ve ağır ceza mahkemeleri ile özel kanunlarla kurulan diğer ceza mahkemeleridir.
Asliye ceza mahkemesi, kanunun ayrıca başka bir mahkemeye vermediği ceza dava ve işlerinde genel görevli ilk derece mahkemesidir.
Ağır ceza mahkemesinin görevi, kanunda suç türü veya yaptırım üst sınırı üzerinden belirlenen alanı kapsar.
Çocuk mahkemeleri ve çocuk ağır ceza mahkemeleri gibi özel ceza mahkemelerinin görevleri kendi kanunlarında düzenlenir.
Sulh ceza hâkimliği bu sınıflamada bir kovuşturma mahkemesi değildir.
Kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller saklı olmak üzere soruşturma sırasında hâkim tarafından verilmesi gereken kararları almak, işleri yapmak ve bunlara karşı yapılan itirazları incelemek amacıyla kurulmuştur. “Sulh ceza mahkemesi” ile “sulh ceza hâkimliği” ifadelerini eş anlamlı kullanmak güncel teşkilat bakımından yanlıştır.
Bölge adliye mahkemesi
Bölge adliye mahkemeleri, belirlenen bölgelerde kurulan ikinci derece adli yargı mahkemeleridir.
Başkanlık, başkanlar kurulu, hukuk ve ceza daireleri, Cumhuriyet başsavcılığı, adalet komisyonu ve müdürlüklerden oluşan bir teşkilata sahiptir.
Temel görevleri ilk derece adli yargı mahkemelerinin kesin olmayan hüküm ve kararlarına karşı istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamaktır.
Daireler arasındaki iş bölümü, hukuk veya ceza uyuşmazlığının kanuni görev niteliğini değiştirmez.
Görev incelemesinde izlenecek sıra
Bir hukuk uyuşmazlığında önce özel kanunun özel bir mahkemeyi görevli kılıp kılmadığına bakılır.
Böyle bir kural yoksa HMK m. 4 kapsamındaki sulh hukuk işleri kontrol edilir; uyuşmazlık bu alana da girmiyorsa asliye hukuk mahkemesinin genel görevi gündeme gelir.
Bu içerik yapay zekâ desteğiyle hazırlanmıştır.
Anlatımın kapanış bölümü ve sesli anlatım uygulamada
Mahkemelerin Kuruluşu anlatımının bu sayfada okuduğunuz bölümü ücretsizdir; kapanış bölümü, sesli anlatımı, çevrimdışı indirmesi ve konuya bağlı soru çözümü benzersor uygulamasında devam eder.
Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) dersindeki diğer konularBu Konunun Sınavdaki Ağırlığı
Mahkemelerin Kuruluşu konusu Hakim-Savcı Adli Yargı düzeyindeki Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) dersine bağlıdır. Bu dersin müfredat ağırlığı %9. Ağırlıklar benzersor müfredat analizidir, resmî soru dağılımı değildir. Sınavda kaç soru çıkacağını göstermez.
Kaynak: benzersor müfredat analizi. Bu yüzdeler benzersor’un kendi müfredat analizinden gelir: her dersin müfredatta kapsadığı konu ve alt konu sayısı ile kapsam genişliği ölçülür, ders bazında yüzdeye çevrilir ve sınav düzeyi içinde %100’e tamamlanır. Resmî bir soru dağılımı değildir; sınavda kaç soru çıkacağını göstermez ve sınav kurumunun yayımladığı bir veri değildir.
İlgili Kavramlar
Bu anlatımda geçen ve sözlükte ayrı bir tanımı bulunan kavramlar.
- İstinafİlk derece mahkemesi kararlarının, bölge adliye/idare mahkemesince hem maddi olay hem hukuki yön bakımından yeniden incelendiği kanun yoludur. Temyizden farklı olarak vakıa denetimi de yapılır.
- Temyizİstinaf kararlarının yalnızca hukuka uygunluk yönünden Yargıtay veya Danıştay tarafından denetlendiği olağan kanun yoludur. Maddi olay yeniden incelenmez.
- GörevBir davaya hangi tür ve derecedeki mahkemenin bakacağını belirleyen, kural olarak kamu düzenine ilişkin ve resen dikkate alınan bir dava şartıdır.
- YetkiBir davaya yer (coğrafi) bakımından hangi mahkemenin bakacağını belirleyen kuraldır. Kesin yetki hâlleri dışında taraf iradesiyle değişebilir.
Kaynaklar
Anlatımdaki bilgiler aşağıdaki resmî kurum yayınlarından doğrulanır ve kendi cümlelerimizle yeniden yazılır.
- ÖSYM (uygular) — Adalet Bakanlığı Personel Genel Müdürlüğü (ilan/atama)Hâkim ve Savcı Yardımcılığı Sınavı sınavını düzenleyen kurumun resmî sitesi.
- ÖSYM Sınav TakvimiHâkim ve savcı yardımcılığı sınavı başvuru, sınav ve sonuç tarihleri (resmî ÖSYM takvimi).
- Adalet Bakanlığı Personel Genel MüdürlüğüHâkim ve savcı adaylığı ilanları, kontenjanlar ve başvuru şartlarına ilişkin resmî duyurular.
- ÖSYM Aday İşlemleri Sistemi (AİS)e-Devlet ile başvuru, sınav yeri ve sınava giriş belgesi işlemleri.
- ÖSYM Sonuç Açıklama SistemiHâkim-savcı yardımcılığı yazılı sınavı sonuç sorgulama ve belge doğrulama.
- ÖSYM Ana Sayfa ve DuyurularÖSYM güncel duyuruları ve hâkim-savcı yardımcılığı kılavuzuna erişim.
Sık Sorulan Sorular
Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) dersindeki diğer konular
Bu ders toplam 26 konu içerir.
- Görev
- Yetki
- Hâkimin Yasaklılığı ve Reddi
- Eda Davası
- Tespit Davası
- İnşai Dava
- Belirsiz Alacak Davası
- Dava Şartları ve İlk İtirazlar
- Yazılı Yargılama Usulü
- Basit Yargılama Usulü
- İspat Yükü
- Kesin Deliller
- Takdiri Deliller
- İstinaf
- Temyiz
- Yargılamanın İadesi
- İhtiyati Tedbir
- İhtiyati Haciz
- Delil Tespiti
- Tahkim ve Dava Şartı Arabuluculuk
benzersor mobilde yayında
Sınav hazırlığını cebine taşı. Uygulamayı indir, Premium'u 3 gün ücretsiz dene ve istediğin zaman iptal et.
Hakim-Savcı soru çözme rehberi