Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Mahkemelerin Kuruluşu Konu Anlatımı

Mahkemelerin kuruluşu, Hukuk Muhakemeleri Kanununda yalnızca bina, kadro veya teşkilat meselesi olarak değil, yargılamanın hangi mahkeme tarafından, hangi usulî düzen içinde ve hangi görevlilerin katılımıyla yürütüleceği sorusu olarak görünür.

Kanunun ilk hükmü mahkemelerin görevinin ancak kanunla düzenleneceğini ve göreve ilişkin kuralların kamu düzeninden olduğunu belirtir.

Bu ifade, mahkemelerin kuruluş ve işbölümünün tarafların iradesine bırakılmadığını gösterir.

Taraflar uyuşmazlığı hangi mahkemenin göreceğini serbestçe belirleyemez; görev, kanuni düzenleme ile belirlenir ve mahkeme bunu kendiliğinden dikkate almak zorundadır.

Asliye hukuk mahkemesi, medeni yargılamada genel görevli mahkeme olarak konumlanır.

Dava konusunun değer ve miktarına bakılmaksızın malvarlığı haklarına ilişkin davalar ile şahıs varlığına ilişkin davalarda, aksine bir düzenleme yoksa görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir.

Kanun ayrıca, bu Kanunda ve diğer kanunlarda aksine düzenleme bulunmadıkça asliye hukuk mahkemesinin diğer dava ve işler bakımından da görevli olduğunu belirtir.

Bu yapı, asliye hukuk mahkemesini genel mahkeme haline getirir.

Bir uyuşmazlık başka bir mahkemeye açıkça verilmemişse başlangıç noktası asliye hukuk mahkemesidir.

Sulh hukuk mahkemesi ise belirli dava ve işler bakımından özel görev alanına sahiptir.

Kira ilişkisinden doğan alacak davaları dâhil olmak üzere tüm kira uyuşmazlıkları, taşınır ve taşınmaz mal veya hakkın paylaştırılması ve ortaklığın giderilmesi davaları, taşınır ve taşınmaz mallarda yalnızca zilyetliğin korunmasına yönelik davalar ve kanunun sulh hukuk mahkemesi veya sulh hukuk hâkimini görevlendirdiği davalar bu kapsamda sayılır.

Burada dava konusunun değer veya tutarı belirleyici değildir.

Bu nedenle mahkemelerin kuruluşu bakımından görev ayrımı, yalnızca parasal büyüklüğe göre değil, uyuşmazlığın niteliğine göre yapılır.

Mahkeme denildiğinde yargılamayı yürüten hâkim merkezde yer alır.

Kanun, yargılamanın sevk ve idaresinin hâkime ait olduğunu açıkça düzenler.

Hâkim, yargılama düzeninin bozulmaması için gerekli her türlü tedbiri alır; okunamayan, uygunsuz veya ilgisiz dilekçenin yeniden düzenlenmesi için süre verebilir.

Hâkim uyuşmazlığın aydınlatılması zorunlu olduğunda maddi veya hukuki açıdan belirsiz ya da çelişkili gördüğü hususlar hakkında taraflara açıklama yaptırabilir, soru sorabilir ve delil gösterilmesini isteyebilir.

Bununla birlikte hâkim, taraflarca getirilme ve taleple bağlılık ilkeleriyle sınırlıdır; taraflardan birinin ileri sürmediği vakıaları kural olarak kendiliğinden dikkate alamaz ve talepten fazlasına karar veremez.

Mahkemenin işleyişinde zabıt kâtibi ve tutanak düzeni kurumsal güvence sağlar.

Hâkimin huzurunda yürütülen yargılama işlemleri, ister mahkeme salonunda ister dışarıda yapılsın, kural olarak zabıt kâtibinin katılımıyla kayda bağlanır.

Hukuki veya fiili engel nedeniyle zabıt kâtibi görev yapamayacak durumda olur ve işin gecikmesinde sakınca bulunursa, görevin niteliğine uygun yemin ettirilerek başka bir kişi zabıt kâtibi olarak görevlendirilebilir.

Tutanak, hâkim ve zabıt kâtibi tarafından derhâl imzalanır.

Ön inceleme, tahkikat ve yargılama işlemleri ancak tutanakla ispat olunur.

Bu nedenle mahkeme faaliyeti yalnızca sözlü beyanların aktığı bir süreç değil, resmi kayıtla güvence altına alınan kurumsal bir işlemler zinciridir.

Dosya düzeni de mahkemenin işleyişinin ayrılmaz parçasıdır.

Mahkemeye sunulan dilekçe ve belgeler hâkim veya yazı işleri müdürüne havale ettirildikten sonra dosyaya konulur.

Zabıt kâtibi dosya içindeki her belgeyi gösteren bir dizi listesi düzenlemek zorundadır; ibraz edilen veya çıkarılan belgeler derhal bu listeye kaydedilir.

Taraflar ve ferî müdahil, zabıt kâtibinin gözetimi altında dava dosyasını inceleyebilir.

Dava ile ilgili olanlar ise bunu ispatlamak ve hâkimin iznini almak kaydıyla dosyayı inceleyebilir.

Gizli saklanmasına karar verilen belge ve tutanaklar bakımından hâkimin açık izni gerekir.

Bu hükümler, mahkeme kuruluşunun yalnızca karar makamından ibaret olmadığını, dosya ve kayıt düzeninin de yargılamanın güvenilirliğini taşıdığını gösterir.

Toplu mahkemeler bakımından kanun, heyet düzenini ayrıca ele alır.

Toplu mahkemenin görevine giren dava ve işlerde geçici hukuki koruma tedbirleri de dâhil olmak üzere tüm yargılama aşamaları heyet tarafından yerine getirilir ve karara bağlanır.

Heyet, işin özelliğine göre tahkikatın tahkikat hâkimi olarak görevlendirilen bir üye tarafından yapılmasına karar verebilir.

Tahkikat heyetçe yürütülüyorsa mahkeme başkanı belirli tahkikat işlemlerini yapmak üzere üyelerden birini naip hâkim olarak görevlendirebilir.

Mahkeme başkanı, mahkemenin uyumlu, verimli ve düzenli çalışmasını sağlamakla yükümlüdür.

Hüküm müzakeresinde başkan, en kıdemsiz üyeden başlayarak oyları alır ve kendi oyunu en son açıklar; hüküm oy çokluğuyla verilebilir.

Karar verme ve hükmün yazılması da mahkemenin kurumsal yapısını tamamlar.

Mahkeme, usule veya esasa ilişkin nihai kararla davayı sona erdirir; uyuşmazlığın esası hakkında verilen nihai karar hükümdür.

Hüküm yargılamanın sona erdiği duruşmada verilir ve tefhim olunur.