Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Tahkim ve Dava Şartı Arabuluculuk Konu Anlatımı

Tahkim, tarafların belirli uyuşmazlıkları devlet mahkemesi yerine hakem veya hakem kurulunun çözümüne bırakmasıdır.

HMK'nin tahkim hükümleri, Milletlerarası Tahkim Kanununun tanımladığı anlamda yabancılık unsuru içermeyen ve tahkim yerinin Türkiye olarak belirlendiği uyuşmazlıklara uygulanır.

Bu alan, iç tahkim alanıdır.

Tahkime elverişlilik ise her uyuşmazlığın hakeme götürülemeyeceğini gösterir.

Taşınmaz üzerindeki ayni haklara ilişkin uyuşmazlıklar ile tarafların serbest iradesiyle tasarruf edemeyeceği işler hakem çözümüne bırakılamaz.

Buna karşılık tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edebildiği ve kanunun tahkime kapatmadığı uyuşmazlıklarda tahkim sözleşmesi kurulabilir.

Tahkim sözleşmesi, tarafların sözleşme veya sözleşme dışı bir hukuki ilişkiden doğmuş ya da doğabilecek uyuşmazlıkların tamamını veya bir kısmını hakem ya da hakem kuruluna bırakma anlaşmasıdır.

Bu anlaşma, taraflar arasındaki asıl sözleşmenin bir şartı olarak yer alabilir veya ayrı bir tahkim sözleşmesi biçiminde yapılabilir.

Yazılı şekil şartı aranır.

Taraflarca imzalanmış yazılı belge, mektup, telgraf, teleks, faks gibi iletişim araçları, elektronik ortama geçirilmiş irade açıklamaları veya dava dilekçesinde tahkim sözleşmesinin varlığının iddia edilmesine cevap dilekçesinde itiraz edilmemesi yazılı şeklin yerine getirilmesi için yeterli kabul edilir.

Asıl sözleşmeye, tahkim şartı içeren bir belgeyi sözleşmenin parçası hâline getirmek amacıyla yollama yapılması da tahkim sözleşmesi kurulmuş sayılmasına yol açar.

Tahkim sözleşmesinin bağımsızlığı önemlidir.

Asıl sözleşmenin geçersiz olduğu veya tahkim sözleşmesinin henüz doğmamış uyuşmazlığa ilişkin olduğu ileri sürülerek tahkim sözleşmesine karşı çıkılamaz.

Hakem veya hakem kurulu da tahkim sözleşmesinin mevcut ya da geçerli olup olmadığına ilişkin itirazlar dahil kendi yetkisi hakkında karar verebilir.

Sözleşmedeki tahkim şartı, asıl sözleşmenin diğer hükümlerinden bağımsız değerlendirilir; hakem kurulunun asıl sözleşmeyi hükümsüz görmesi tahkim şartını kendiliğinden hükümsüz kılmaz.

Mahkemede tahkim sözleşmesine rağmen dava açılırsa karşı taraf tahkim ilk itirazında bulunabilir.

Tahkim sözleşmesi hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız değilse mahkeme itirazı kabul eder ve davayı usulden reddeder.

Tahkimde mahkemelerin rolü sınırlıdır.

HMK, mahkemenin yardımını bu kısımda açıkça izin verilen hâllerle sınırlar.

Tahkim yargılamasında mahkeme tarafından yapılacağı belirtilen işler bakımından görevli ve yetkili mahkeme, konusuna göre tahkim yeri asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesidir; tahkim yeri belirlenmemişse görevli mahkeme yine konusuna göre asliye hukuk veya asliye ticaret mahkemesi, yetkili mahkeme ise davalının Türkiye'deki yerleşim yeri, oturduğu yer veya işyeri mahkemesidir.

Mahkeme, hakem seçiminde tarafların sözleşmesini ve hakemlerin bağımsızlığı ile tarafsızlığını gözetir; belirli hakem seçimi kararlarına karşı kanun yoluna başvurulamaz.

Hakemlerin sayısını taraflar belirleyebilir, fakat sayı tek olmalıdır.

Sayı kararlaştırılmamışsa üç hakem seçilir.

Taraflar seçim usulünü serbestçe düzenleyebilir; düzenleme yoksa tek hakemde anlaşma sağlanamazsa mahkeme seçer, üç hakemde taraflar birer hakem seçer ve bu iki hakem üçüncü hakemi belirler.

Hakem tarafsızlık ve bağımsızlığından şüphe edilmeyi haklı gösteren durumları görevi kabul etmeden önce açıklamak zorundadır; sonradan çıkan durumları da gecikmeksizin bildirir.

Hakem, kararlaştırılan niteliklere sahip değilse, öngörülen ret sebebi varsa veya tarafsızlığından şüpheyi haklı gösteren koşullar gerçekleşmişse reddedilebilir.

Tahkim yargılamasında taraflar eşit hak ve yetkiye sahiptir ve hukuki dinlenilme hakkını kullanabilmelidir.

Taraflar, hakem veya hakem kurulunun uygulayacağı yargılama usulünü emredici hükümler saklı kalmak kaydıyla serbestçe kararlaştırabilir; böyle bir sözleşme yoksa hakem veya hakem kurulu HMK hükümlerini gözeterek uygun gördüğü usulü yürütür.

Tahkim yeri taraflarca veya seçilen tahkim kurumunca belirlenebilir; belirlenmemişse hakem veya kurul olayın özelliklerine göre tahkim yerini saptar.

Tahkim davasının açılmış sayıldığı an, hakem seçimi usulüne veya sözleşmede hakemlerin belirlenmiş olup olmamasına göre kanunda ayrı ayrı gösterilmiştir.

Taraf mahkemeden ihtiyati tedbir veya ihtiyati haciz kararı almışsa iki hafta içinde tahkim davasını açmak zorundadır; aksi hâlde geçici koruma kendiliğinden ortadan kalkar.

Hakem veya hakem kurulu, delillerin ikamesi, sözlü beyanlar veya bilirkişiden açıklama alınması için duruşma yapabileceği gibi yargılamayı dosya üzerinden de yürütebilir.

Taraflardan biri dava dilekçesini süresinde vermez veya eksiklikleri gidermezse tahkim sona erebilir; davalının cevap vermemesi ise davacının iddialarını ikrar veya davayı kabul anlamına gelmez.

Hakem kurulu bilirkişi seçebilir, keşif yaptırabilir ve taraflardan biri delillerin toplanması için mahkemeden yardım isteyebilir.

Taraflar uyuşmazlık üzerinde sulh olursa tahkim yargılaması sona erer; talep ahlâka, kamu düzenine aykırı değilse ve tahkime elverişli konuda ise sulh hakem kararı olarak tespit edilir.

Hakem kararına karşı yalnızca iptal davası açılabilir; iptal sebepleri sözleşmenin geçersizliği, seçim usulüne uyulmaması, sürenin aşılması, yetki hatası, talebin dışına çıkılması, usul aykırılığının esasa etkisi, eşitlik ve dinlenilme hakkı ihlali, tahkime elverişsizlik ve kamu düzenine aykırılık gibi sınırlı nedenlerdir.

Arabuluculuk HMK metninde tahkim kadar ayrıntılı düzenlenmez; fakat mahkeme yargılamasının belirli aşamalarında tarafların sulh ve arabuluculuğa yönlendirilmesi açıkça yer alır.