Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Delil Tespiti Konu Anlatımı

Delil tespiti, ispat faaliyetinin zaman bakımından korunmasına hizmet eden geçici hukuki korumadır.

Normal yargılama düzeninde deliller, davanın tahkikat aşamasında ve mahkemenin belirlediği sıraya göre incelenir.

Fakat bazı deliller, o aşama beklenirse kaybolabilir, değişebilir veya ileri sürülmesi önemli ölçüde zorlaşabilir.

HMK bu nedenle taraflardan her birine, görülmekte olan davada henüz inceleme sırası gelmemiş deliller için veya ileride açacağı davada ileri süreceği bir vakıanın tespiti amacıyla delil tespiti isteme imkânı tanır.

Keşif yapılması, bilirkişi incelemesi yaptırılması ve tanık ifadelerinin alınması kanunda örneklenen tespit işlemleridir.

Delil tespitinin temel şartı hukuki yarardır.

Hukuki yarar, talebin soyut bir merak veya hazırlık isteği değil, korunmaya değer bir ispat ihtiyacına dayanması demektir.

Kanunda açıkça öngörülen hâller dışında, delilin hemen tespit edilmemesi hâlinde kaybolacağı veya ileri sürülmesinin önemli ölçüde zorlaşacağı ihtimal dâhilindeyse hukuki yarar var sayılır.

Bu ifade, delil tespitinde kesin bir kaybolma ispatı aranmadığını, ciddi bir ihtimalin yeterli görüldüğünü gösterir.

Amaç, dava günü geldiğinde delilin artık kullanılamaz hâle gelmesini önlemektir.

Görev ve yetki, dava açılıp açılmadığına göre değişir.

Henüz dava açılmamışsa delil tespiti, esas hakkındaki davaya bakacak mahkemeden istenebilir.

Ayrıca üzerinde keşif veya bilirkişi incelemesi yapılacak şeyin bulunduğu yer sulh mahkemesi ya da tanık olarak dinlenecek kişinin oturduğu yer sulh mahkemesi de talep için gösterilmiştir.

Bu alternatifler, delilin bulunduğu yerde hızlı tespit yapılmasını kolaylaştırır.

Esas dava açıldığında, delil tespiti yapan mahkemenin yetkisiz veya görevsiz olduğu ileri sürülemez.

Dava açıldıktan sonra ise her türlü delil tespiti talebi hakkında yalnızca davanın görülmekte olduğu mahkeme görevli ve yetkilidir.

Talep dilekçeyle yapılır.

Dilekçede tespiti istenen vakıa, tanıklara veya bilirkişilere sorulması istenen sorular, delilin kaybolacağı ya da gösterilmesinde zorlukla karşılaşılacağı kuşkusunu uyandıran sebepler ve aleyhine delil tespiti istenen kişinin adı, soyadı ve adresi yer alır.

Ancak durum ve koşullar, aleyhine tespit yapılacak kişinin gösterilmesine imkân vermiyorsa bu eksiklik talebi geçersiz kılmaz.

Mahkemenin belirlediği tespit giderleri avans olarak ödenmeden sonraki işlemler yapılmaz; bu da tespit faaliyetinin fiilen yürütülebilmesi için gider avansının zorunlu olduğunu gösterir.

Mahkeme talebi haklı bulursa karar ve dilekçe karşı tarafa tebliğ edilir.

Kararda delil tespitinin nasıl ve ne zaman yapılacağı, tespit sırasında karşı tarafın da hazır bulunabileceği ve varsa itiraz ile ilave soruların bir hafta içinde bildirilmesi gerektiği belirtilir.

Bu yapı, delil tespitinin tek taraflı bir ispat üretme aracı hâline gelmesini önler; karşı tarafa tespit işleminden haberdar olma, hazır bulunma, soru ekleme ve itiraz etme imkânı tanır.

Tespit yapıldıktan sonra tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporunun bir örneği de mahkemece karşı tarafa kendiliğinden tebliğ edilir.

Acele hâller farklıdır.

Talep sahibinin haklarının korunması bakımından zorunluluk varsa, karşı tarafa tebligat yapılmadan da delil tespiti yapılabilir.

Bu durumda tespit işlemi önce gerçekleştirilir; ardından tespit dilekçesi, tespit kararı, tespit tutanağı ve varsa bilirkişi raporu diğer tarafa kendiliğinden tebliğ edilir.

Belge ve raporlar kendisine ulaştıktan sonra karşı taraf, bir haftalık süre içinde tespit kararına yönelik itirazını ileri sürebilir.

Bu düzenleme, gecikmenin delili zedeleyebileceği durumlarda sürati öne çıkarırken, sonradan tebliğ ve itirazla hukuki dinlenilme dengesini korur.

Tespiti istenen vakıanın hangi delille belirleneceğine karar verilmişse, kararın yerine getirilmesinde o delilin toplanmasına ilişkin hükümler uygulanır.

Örneğin keşif yapılacaksa keşfe, bilirkişi incelemesi yapılacaksa bilirkişiye, tanık dinlenecekse tanığa ilişkin usul kuralları devreye girer.

Delil tespiti dosyası asıl dava dosyasının eki sayılır ve onunla birleştirilir.

Daha sonra esas uyuşmazlık görülürken taraflar, iddia veya savunmalarını desteklemek için bu tutanak ve raporları ispat malzemesi olarak kullanabilir.

Böylece delil tespiti, asıl davadan kopuk bir işlem olarak kalmaz; ilerideki veya mevcut davanın ispat malzemesine dönüşür.

Delil tespitinin asıl davaya eklenmesi, bu kurumun hüküm kurma yetkisini erkene almadığını da gösterir.

Tespit tutanağı veya bilirkişi raporu, tek başına uyuşmazlığı çözen bir karar değildir; tarafların ileride iddia ve savunmalarını ispat için dayanabilecekleri delil malzemesidir.

Mahkeme, tespit sırasında hangi delilin nasıl toplanacağına karar verirken o delile ilişkin genel toplama hükümlerini uygular; fakat asıl davadaki değerlendirme daha sonra yapılır.

Bu yüzden delil tespiti, delili korur ve kayıt altına alır, ancak ispat değerinin nihai takdirini asıl davaya bırakır.

Bu yapı, acele hâllerde karşı taraf dinlenmeden işlem yapılmasına rağmen neden sonradan tebliğ ve itiraz mekanizmasının getirildiğini açıklar.