Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) Kesin Deliller Konu Anlatımı

Kesin deliller, medeni usul hukukunda hâkimin delilleri serbestçe değerlendirme yetkisinin kanun tarafından sınırlandığı alanı ifade eder.

Genel kural, kanuni istisnalar dışında hâkimin delilleri serbestçe değerlendirmesidir.

Buna karşılık kanun bazı delillere özel ispat gücü tanır veya bazı vakıaların ancak belirli delillerle kanıtlanabileceğini söyler.

Bu durumda hâkim, delilin kanuni koşulları gerçekleşmişse onu sıradan bir kanaat aracı gibi değil, kanunun bağladığı sonuçla birlikte dikkate alır.

Kesin delil kavramı bu nedenle ispat hakkı ile kanuni delil rejimi arasındaki sınırlı fakat belirleyici alandır.

İkrar kesin delil etkisine en yakın kurumlardan biridir; hatta ikrar edilen vakıa artık ispat konusu olmaktan çıkar.

Taraf ya da vekil mahkeme huzurunda bir vakıayı kabul ettiğinde, o vakıa artık taraflar arasında tartışmalı alanın dışına çıkar ve ayrıca kanıtlanması beklenmez.

Maddi hatadan kaynaklanmadıkça ikrardan dönülemez.

Sulh görüşmeleri sırasında yapılan ikrar ise tarafları bağlamaz.

Bu düzenleme, ikrarın mahkeme önünde uyuşmazlık alanını daralttığını gösterir.

İspatın konusu yalnız çekişmeli vakıalar olduğuna göre, usulüne uygun ikrar edilen vakıa çekişmeli niteliğini kaybeder ve artık delille kanıtlanması beklenmez.

Kesin delil alanının önemli bir bölümü belge ve senet hükümlerinde görülür.

HMK belgeyi geniş tanımlar; uyuşmazlık konusu vakıaları ispata elverişli yazılı veya basılı metin, senet, çizim, plan, kroki, fotoğraf, film, görüntü veya ses kaydı gibi veriler ile elektronik ortamdaki veriler belge sayılır.

Fakat her belge kesin delil gücünde değildir.

Senetle ispat zorunluluğu, belirli hukuki işlemlerin miktar veya değer sınırını aşması hâlinde senetle ispatlanmasını gerektirir.

Bir hakkın doğumu, düşürülmesi, devri, değiştirilmesi, yenilenmesi, ertelenmesi, ikrarı veya itfası amacıyla yapılan hukuki işlemler belirlenen sınırı aştığında senetsiz ispat edilemez.

İşlemin değeri sonradan ödeme veya borçtan kurtarma gibi nedenle düşse bile bu kural değişmez.

Senede karşı tanıkla ispat yasağı da kesin delil mantığını tamamlar.

Senede bağlı her çeşit iddiaya karşı ileri sürülen ve senedin hüküm ve kuvvetini ortadan kaldıracak veya azaltacak nitelikteki hukuki işlemler, miktar küçük olsa bile tanıkla ispatlanamaz.

Böylece senedin temsil ettiği yazılı ispat düzeni, sonradan tanık anlatımıyla kolayca etkisizleştirilemez.

Bununla birlikte kanun, delil başlangıcı ve bazı istisnalarla bu katılığı sınırlı biçimde yumuşatır.

Senetle ispat zorunluluğu bulunan hâllerde delil başlangıcı varsa tanık dinlenebilir.

Delil başlangıcı, hukuki işlemi tamamen ispatlamaya yetmeyen fakat onu muhtemel gösteren ve aleyhine ileri sürülen kişi veya temsilcisi tarafından verilmiş ya da gönderilmiş belgedir.

Resmî senetler ve ilamlar özel ispat gücü taşır.

Mahkeme ilamları ve noter tarafından düzenleme biçiminde hazırlanan senetler, sahtelik kanıtlanana kadar kanunun kesin delil gücü tanıdığı belgelerdir.

İlgililerin beyanına dayanılarak noterlerin tasdik ettikleri senetler ile diğer yetkili memurların görevleri içinde usulüne uygun düzenledikleri belgeler ise aksi ispatlanıncaya kadar kesin delil sayılır.

Mahkeme bu belgelerden biri hakkında şüphe uyandıran bir hâl görürse ilgili daireden açıklama isteyebilir.

Burada kanun, belgenin türüne göre farklı ispat gücü kurar; düzenleme şeklindeki noter senedi ve ilam sahtelik ispatına kadar güçlü bir kesinlik taşırken, beyana dayalı tasdikli senet ve yetkili memur belgeleri aksinin ispatına kadar kesin delil sayılır.

Adi senetler de belirli koşullarda kesin delil gücü kazanır.

Mahkeme huzurunda ikrar edilen veya mahkemece inkâr edenden çıktığı kabul edilen adi senetler, aksi ispat edilmedikçe kesin delil sayılır.

Güvenli elektronik imza ile oluşturulan elektronik veriler senet hükmündedir; hâkim elektronik imzalı belgenin güvenli elektronik imzayla oluşturulup oluşturulmadığını kendiliğinden inceler.

Yazı veya imza inkârında ise tarafın sahtelik iddiasında bulunması gerekir; aksi hâlde belge aleyhine delil olarak kullanılır.

Adi senette yazı veya imza inkâr edildiğinde bu konuda karar verilinceye kadar senet herhangi bir işleme esas alınamaz.

Resmî senetteki yazı veya imzanın sahteliği ise ancak mahkeme kararıyla sabit olursa senet işleme esas alınamaz.

Yemin de kesin deliller arasında özel bir yere sahiptir.

Yemin, karar bakımından önem taşıyan, taraflar arasında tartışmalı kalan ve yemin edecek kişinin kendi alanından doğan vakıalara yönelir.

Bir kimsenin bir hususu bilmesi, kendisinden kaynaklanan vakıa sayılır.

Tarafların üzerinde serbestçe tasarruf edemeyeceği vakıalar, bir işlemin geçerliliği için yalnız iki tarafın irade açıklamalarının yeterli olmadığı hâller ve yemin edecek kişinin namus ve onurunu etkileyecek ya da onu ceza soruşturması veya kovuşturmasıyla karşı karşıya bırakacak vakıalar yemine konu olamaz.