Hâkim-Savcı Hukuk Muhakemeleri Usulü (HMK) İspat Yükü Konu Anlatımı

İspat yükü, medeni yargılamada bir vakıanın kanıtlanamaması hâlinde bunun sonucuna hangi tarafın katlanacağını belirleyen temel kavramdır.

Yargılama, tarafların ileri sürdüğü her olayın araştırıldığı sınırsız bir alan değildir.

İspat faaliyeti, taraflar arasında tartışmalı kalan ve kararın yönünü etkileyebilecek vakıalar üzerinde yoğunlaşır.

Bu vakıaların ispatı için delil gösterilir.

Herkesçe bilinen vakıalar ile taraflarca ikrar edilmiş vakıalar çekişmeli sayılmaz; dolayısıyla bunlar bakımından ispat faaliyetine gerek kalmaz.

Bu başlangıç noktası, ispat yükünün yalnız uyuşmazlığı etkileyen ve çekişmeli kalan vakıalar için anlam taşıdığını gösterir.

İspat yükünün genel kuralı, kanunda özel bir düzenleme bulunmadıkça iddia edilen vakıaya bağlanan hukuki sonuçtan kendi lehine hak çıkaran tarafın ispat yükünü taşımasıdır.

Bu ifade, ispat yükünü soyut biçimde davacıya veya davalıya bağlamaz.

Önemli olan, belirli vakıanın gerçekleşmesine hangi hukuki sonucun bağlandığı ve bu sonuçtan kimin yarar sağladığıdır.

Bir taraf kendi lehine hak doğuran, hakkını genişleten, karşı tarafın iddiasını etkisizleştiren veya hukuki sonuç çıkaran bir vakıaya dayanıyorsa, özel kanuni düzenleme yoksa bu vakıayı ispat yükü o tarafa düşer.

İspat yükü, taraflarca getirilme ilkesiyle birlikte düşünülmelidir.

Kanunda öngörülen istisnalar dışında hâkim, taraflardan birinin söylemediği şeyi veya vakıaları kendiliğinden dikkate alamaz ve bunları hatırlatabilecek davranışlarda dahi bulunamaz.

Hâkim yine kanunda belirtilen durumlar dışında kendiliğinden delil toplayamaz.

Bu nedenle taraflar yalnız haklı olduklarını düşünmekle yetinmez; dayandıkları vakıaları ileri sürmeli, bunları ispata elverişli şekilde somutlaştırmalı ve hangi delilin hangi vakıanın ispatı için gösterildiğini açıkça belirtmelidir.

Somutlaştırma yükü, ispat yükünün uygulanabilir hâle gelmesini sağlar; belirsiz vakıa anlatımı, hangi delilin neyi kanıtlayacağını göstermeyen bir ispat faaliyeti doğurmaz.

İspat hakkı da bu yapının diğer yüzüdür.

Taraflar kanunda belirtilen süre ve usule uygun olarak ispat hakkına sahiptir.

Ancak hukuka aykırı elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz.

Kanunun belirli delillerle ispatını emrettiği hususlar başka delillerle ispatlanamaz.

Bir vakıanın ispatı için gösterilen delilin caiz olup olmadığına mahkeme karar verir.

Bu kurallar, ispat yükünü taşıyan tarafın dilediği her aracı sınırsız biçimde kullanamayacağını; ispatın kanuni delil rejimi, süreler ve usul kuralları içinde yapılacağını gösterir.

Kanuni karineler ispat yükünün özel görünümünü oluşturur.

Kanuni bir karineye dayanan taraf, yalnız karinenin temelini oluşturan vakıaya ilişkin ispat yükü altındadır.

Karinenin kurulması için gereken temel vakıa ispatlandığında, karinenin bağladığı sonuç bakımından ispat kolaylığı doğar.

Kanun farklı bir sonuç bağlamamışsa, diğer taraf karinenin gösterdiği sonucun doğru olmadığını kanıtlama imkânına sahiptir.

Böylece karine, ispat yükünü tamamen yok eden değil, ispat konusunu ve karşı tarafın çürütme alanını yeniden düzenleyen bir mekanizma olarak çalışır.

Karşı ispat, ispat yüküyle karıştırılmaması gereken ayrı bir faaliyettir.

Kanun, diğer tarafın ispat yükünü taşıyan tarafın iddiasının doğru olmadığı hakkında delil sunabileceğini belirtir.

Bu amaçla delil sunmak, delili sunan tarafı asıl ispat yükünün taşıyıcısı hâline getirmez.

Bu ayrım önemlidir.

İspat yükünü taşımayan taraf, karşı tarafın ileri sürdüğü ve onun ispatlamak zorunda olduğu vakıayı zayıflatmak, çürütmek veya doğru olmadığını göstermek için delil sunabilir.

Böyle davranması, kanıtlanamama riskinin artık ona geçtiği anlamına gelmez.

Risk, genel kurala göre hâlâ vakıadan lehine sonuç çıkaran tarafta kalır.

Delil sözleşmesi ve kanunda düzenlenmemiş deliller de ispat yükünün kullanılacağı alanı etkiler.

Kanunun belirli bir delille ispat zorunluluğu öngörmediği hâllerde, kanunda düzenlenmemiş diğer delillere de başvurulabilir.

Taraflar yazılı olarak veya mahkeme önünde tutanağa geçirilen imzalı beyanlarıyla, belirli delillerle ispatı öngörülen vakıaların başka delillerle ispatını kararlaştırabilir veya belirli delillerle ispatı öngörülmeyen vakıaların yalnız belirli delillerle ispatını kabul edebilir.

Fakat bir tarafın ispat hakkını imkânsız kılan veya olağanüstü güçleştiren delil sözleşmeleri geçersizdir.

Bu hükümler, ispat yükünün delil rejimi içinde taraf iradesiyle bazı ölçülerde şekillenebileceğini, fakat ispat hakkının ortadan kaldırılamayacağını gösterir.

İspat yükünün pratik sonucu hüküm anında belirginleşir.

Mahkeme kanuni istisnalar dışında delilleri serbestçe değerlendirir.